802.11 — IEEE tomonidan belgilangan simsiz lokal tarmoq standartlari oilasi. Kundalik nomi Wi‑Fi bo‘lgan texnologiyalar 802.11 fizik va MAC qatlam xususiyatlariga tayanadi. Standart radiochastota, kanal, modulyatsiya, frame turlari, tarmoqqa ulanish va umumiy efirdan foydalanish qoidalarini belgilaydi. Wi‑Fi Alliance esa qurilmalar o‘zaro mosligini sertifikatlaydi.
Avlodlar va diapazonlar
802.11b 2.4 GHz diapazonida ishlagan. 802.11a 5 GHzdan foydalangan. 802.11g 2.4 GHzda OFDMni keng qo‘lladi. 802.11n MIMO va 40 MHz kanallarni qo‘shib, 2.4 hamda 5 GHzda ishlashi mumkin. 802.11ac asosan 5 GHzda keng kanallar va yuqori modulyatsiyani rivojlantirdi.
802.11ax Wi‑Fi 6 nomi bilan tanilgan va OFDMA, uplink/downlink MU‑MIMO hamda BSS coloring kabi imkoniyatlarni kiritgan. Wi‑Fi 6E 802.11axni 6 GHz diapazoniga olib chiqadi. 802.11be Wi‑Fi 7 sifatida ko‘p linkli ishlash va yanada keng kanal imkoniyatlarini qo‘llaydi. Aniq tezlik qurilma, oqimlar soni, kanal, signal va regulyator qoidalariga bog‘liq.
Tarmoqqa ulanish
Access point beacon frame orqali SSID, qo‘llanadigan tezliklar, kanal va xavfsizlik imkoniyatlarini e’lon qiladi. Client passiv ravishda beacon kutishi yoki probe request bilan tarmoq izlashi mumkin. Tanlangan AP bilan authentication va association bajariladi. WPA2 yoki WPA3 ishlatilsa, keyingi handshake shifrlash kalitlarini o‘rnatadi.
Bitta SSID bir nechta access pointda bo‘lishi mumkin. Client qaysi BSSIDga ulanish va qachon roam qilish qarorini o‘z algoritmi asosida qabul qiladi. 802.11k qo‘shni AP ma’lumotini, 802.11v tarmoq boshqaruv tavsiyalarini, 802.11r esa tezroq qayta autentifikatsiyani qo‘llab-quvvatlashi mumkin.
Efirga kirish
Wireless muhitda qurilmalar bir vaqtning o‘zida yuborsa frame buzilishi mumkin. 802.11 odatda CSMA/CA ishlatadi: qurilma kanalni tinglaydi, bo‘sh bo‘lsa ham interframe interval va tasodifiy backoffdan keyin uzatadi. Qabul qiluvchi unicast frame uchun ACK yuboradi. ACK kelmasa transmitter frame yo‘qolgan deb hisoblab, qayta urinishi mumkin.
RTS/CTS yashirin node muammosini kamaytirishi mumkin, lekin qo‘shimcha overhead keltiradi. 802.11axdagi OFDMA kanalni resource unitlarga bo‘lib, APga bir vaqt oralig‘ida bir nechta client bilan samaraliroq ishlash imkonini beradi.
Frame va manzillar
Management framelar tarmoqni topish va ulanishni, control framelar efirga kirish va tasdiqni, data framelar foydalanuvchi ma’lumotini tashiydi. 802.11 frame bir nechta address maydoniga ega bo‘lishi mumkin, chunki transmitter, receiver, source, destination va distribution system rollari farqlanadi.
Himoyalanmagan management frame deauthentication hujumiga sabab bo‘lishi mumkin. Protected Management Frames ayrim muhim management framelarni kriptografik himoya qiladi va WPA3da muhim talab hisoblanadi.
Tezlikni moslashtirish
Client va AP signal sharoitiga qarab modulation and coding scheme tanlaydi. Kuchli signal yuqori QAM va coding ratedan foydalanishga imkon beradi; xato ko‘payganda qurilma mustahkamroq, lekin sekinroq rejimga tushadi. Bu rate adaptation algoritmi standartda bitta majburiy usul bilan berilmagan va ishlab chiqaruvchi implementatsiyasiga bog‘liq.
PHY rate foydalanuvchi throughputiga teng emas. Preamble, interframe interval, contention, ACK, retransmission va yuqori qatlam headerlari efir vaqtini egallaydi. Half-duplex muhitda uplink va downlink ham umumiy airtimeni bo‘lishadi. Shu sababli linkda ko‘rsatilgan tezlikdan ancha past amaliy natija odatiy hol bo‘lishi mumkin.
Bog‘liq tushunchalar
Wi‑Fi, access point, SSID, BSSID, CSMA/CA, OFDMA, WPA3