Boot — kompyuter quvvat olganidan keyin apparatni boshlang‘ich holatga keltirish, yuklash qurilmasini tanlash, operatsion tizim yadrosini xotiraga joylash va xizmatlarni ishga tushirish jarayonidir. Cold boot quvvat o‘chirilgan holatdan, warm boot esa reset yoki dasturiy qayta yuklashdan boshlanadi.
Firmware bosqichi
CPU reset vector manzilidan firmware kodini bajaradi. BIOS yoki UEFI xotira, protsessor va asosiy qurilmalarni tekshiradi hamda ishga tayyorlaydi. POST apparat muammosini aniqlashi mumkin. UEFI driver va boot entrylar orqali tanlangan loaderni EFI System Partitiondan ishga tushiradi.
Boot order disk, tarmoq yoki removable media ustuvorligini belgilaydi. Noto‘g‘ri tartib begona USBdan yuklash xavfini keltiradi. Secure Boot firmwaredan loader va yadro komponentlarigacha imzo zanjirini tekshiradi. U zararli, lekin qonuniy o‘g‘irlangan kalit bilan imzolangan kod muammosini mustaqil hal qilmaydi.
Bootloader
Bootloader operatsion tizim yadrosi, initramfs va kernel command line’ni xotiraga yuklaydi. Multi-boot muhitida menyu orqali tizim tanlanadi. Disk shifrlangan bo‘lsa, boshlang‘ich ochiq komponent foydalanuvchidan kalit yoki TPM orqali secret olib, asosiy volume’ni ochadi.
Initramfs root fayl tizimini topish uchun zarur driver, LVM, RAID, tarmoq yoki shifrlash vositalarini vaqtinchalik muhitda bajaradi. Keyin haqiqiy rootga o‘tib init yoki service managerni PID 1 sifatida ishga tushiradi.
Yadro va user space
Kernel memory management, scheduler, interrupt va qurilma driverlarini boshlaydi. Hardware discovery parallel bo‘lishi mumkin. Root filesystem mount qilingach systemd yoki boshqa init dependency graph asosida xizmatlarni ishga tushiradi, login yoki grafik interfeysni tayyorlaydi.
“Boot tugadi” o‘lchovi turlicha: kernel start, login prompt, tarmoq tayyorligi yoki ilovaning health checki. Faqat desktop ko‘rinishi backend xizmatlar tayyorligini kafolatlamaydi. Service manager readiness signaliga qarab bog‘liq xizmatni boshlashi kerak.
Diagnostika va tiklash
Boot log firmware, bootloader, kernel va user-space bosqichlari bo‘yicha ajratiladi. Loader topilmasa UEFI entry va ESP, kernel panicda initramfs va driver, emergency mode’da mount va service dependency tekshiriladi. quiet parametri olib tashlansa batafsil xabar ko‘rinadi.
Recovery image yoki oldingi yadro versiyasi noto‘g‘ri yangilanishdan qaytishga yordam beradi. A/B partition embedded va mobil tizimda yangi slot muvaffaqiyatli boot bo‘lmasa eski slotga qaytadi. Watchdog tizim tayyorlik belgisini bermasa reset qilishi mumkin, lekin cheksiz boot loop sababni yashirmasligi uchun urinish soni va diagnostika saqlanadi.
O‘lchangan yuklash
Measured boot har bosqich kod yoki konfiguratsiya digestini TPM PCR registriga extend qiladi. Attestation serveri qiymatni ma’lum ishonchli holat bilan solishtirib, qurilma kerakli boot zanjiridan o‘tganini baholaydi. Secure Boot noma’lum kodni ishga tushirmaslikka, measured boot esa nima yuklanganini qayd etishga qaratilgan. Firmware sozlamasi, option ROM va kernel command line ham o‘lchovga kirishi mumkin. Yangilanishdan keyin kutilgan digestlar boshqarilmasa qonuniy qurilma bloklanadi. Recovery kaliti TPM siyosatiga bog‘liq disk yangi firmwaredan keyin ochilmay qolishi ehtimoli uchun xavfsiz saqlanadi va tiklash mashqi qilinadi.
Yuklanishdagi nosozlikni tahlil qilish odatda bosqichma-bosqich bajariladi: dastlab firmware xabarlari, keyin yuklagich sozlamalari, yadro jurnali va nihoyat xizmatlar holati tekshiriladi. Shu tartib xatoning qaysi qatlamda paydo bo‘lganini ajratadi.
Bog‘liq tushunchalar
UEFI, BIOS, Bootloader, Initramfs, Secure Boot, Service manager