Fortran (Formula Translation so’zlaridan qisqartma) — 1957-yilda IBM kompaniyasida Jon Bekus boshchiligidagi jamoa tomonidan yaratilgan, keng tarqalgan birinchi yuqori darajali dasturlash tili hisoblanadi. Til matematik formulalarni qo’lda assembler kodiga o’girish zaruratini bartaraf etish maqsadida yaratilgan.
Birinchi yuqori darajali til sifatida tarixi
Fortran’gacha dasturchilar deyarli barcha kodni mashina yoki assembler tilida qo’lda yozishga majbur bo’lishgan, bu esa juda ko’p vaqt va yuqori malaka talab qilgan. Fortran kompilyatori matematik ifodalarni avtomatik ravishda samarali mashina kodiga aylantirib, dasturlash jarayonini tubdan o’zgartirdi — ko’pchilik zamonaviy dasturlash tili tushunchasini aynan shu til bilan bog’laydi.
Ilmiy va muhandislik hisoblashdagi rolii
Fortran boshidan matematik va muhandislik hisob-kitoblari uchun optimallashtirilgan bo’lib, uning massivlar va sonli operatsiyalar bilan ishlash samaradorligi hamon ko’plab zamonaviy tillardan yuqori hisoblanadi. Ob-havo bashorati modellari, aerodinamika hisob-kitoblari va yadro fizikasi simulyatsiyalari kabi sohalarda til o’nlab yillar davomida ustunlik qilib kelmoqda.
Zamonaviy versiyalari
Garchi Fortran ko’pchilik tasavvurida 1950–60-yillarga xos “eskirgan” til sifatida qolgan bo’lsa-da, til hamon rivojlanishda davom etmoqda — Fortran 90, Fortran 2003, Fortran 2008 va Fortran 2018 versiyalari zamonaviy modullar, obyektga yo’naltirilgan imkoniyatlar va parallel hisoblash konstruksiyalarini qo’shgan.
Superkompyuterlardagi hozirgi o’rni
Dunyodagi eng tez superkompyuterlarning ko’pchiligida ishlaydigan ilmiy dasturlarning muhim qismi hamon Fortran’da yozilgan, chunki bu kod o’nlab yillar davomida sinovdan o’tgan va sonli hisoblash uchun yuqori darajada optimallashtirilgan. Yangi kod ko’pincha Python bilan yoziladi, ammo og’ir hisob-kitoblarni bajaruvchi “orqa tomon” (backend) qismlar hamon Fortran’ga tayanishi keng tarqalgan amaliyot.
Nima uchun hali ham ishlatiladi
Fortran’ning sonli hisoblashdagi ishonchliligi, mavjud kod bazasining ulkanligi va uni qayta yozishning yuqori xatarli hamda qimmat ekanligi tilning ilmiy hisoblash sohasida hamon faol qo’llanilishini ta’minlaydi. Yangi avlod fizik va muhandislar ko’pincha aynan mavjud Fortran kutubxonalari bilan ishlash uchun tilni o’rganishga majbur bo’lishadi.
Bog’liq tushunchalar
IBM, Ilmiy hisoblash, John Backus, Yuqori samarali hisoblash, Kompilyator, Sonli hisoblash, Superkompyuter