Heatsink (issiqlik tarqatgich) — protsessor, video karta yoki boshqa elektron komponentdan chiqadigan ortiqcha issiqlikni atrof-muhitga samarali tarqatish uchun mo’ljallangan passiv sovutish qurilmasi. U zamonaviy kompyuter uskunasining ortiqcha qizib ketishining oldini olishda muhim rol o’ynaydi.
Issiqlikni tarqatish vazifasi
Protsessor va video karta kabi komponentlar ishlash jarayonida sezilarli miqdorda issiqlik chiqaradi, agar bu issiqlik samarali tarqatilmasa, komponent haddan tashqari qizib, samaradorligi pasayishi (thermal throttling) yoki hatto shikastlanishi mumkin. Heatsink bu issiqlikni komponent yuzasidan olib, kengroq maydonga tarqatib, atrof havoga uzatishga yordam beradi.
Ishlash printsipi
Heatsink issiqlik o’tkazuvchanlik (conduction) va konveksiya tamoyillariga asoslanadi — u komponent yuzasiga to’g’ridan-to’g’ri tegib turadi (odatda issiqlik o’tkazuvchi pasta orqali), issiqlikni o’ziga singdiradi va o’zining ko’p sonli qanotchalari (fin) orqali kengroq yuzaga tarqatadi, bu esa havo bilan tezroq issiqlik almashinuvini ta’minlaydi.
Materiallar
Heatsink’lar odatda alyuminiy yoki mis metalidan yasaladi — mis issiqlikni ancha samaraliroq o’tkazadi, ammo og’irroq va qimmatroq, alyuminiy esa yengilroq va arzonroq, ammo biroz kamroq samaradorlikka ega. Ko’plab yuqori samarali heatsink’lar ikkala metallni birlashtirgan gibrid dizaynga ega bo’ladi.
Fan bilan birgalikda ishlashi
Sof passiv heatsink faqat tabiiy havo aylanishiga tayanadi, ammo aksariyat zamonaviy tizimlarda heatsink ustiga fan (ventilyator) o’rnatiladi, bu esa havo oqimini majburiy ravishda tezlashtirib, issiqlik tarqatish samaradorligini sezilarli oshiradi. Bu kombinatsiya “aktiv sovutish” deb ataladi.
CPU/GPU sovutish tizimidagi o’rni
Yuqori samarali protsessor va video kartalar uchun oddiy heatsink yetarli bo’lmasligi mumkin, bu holatlarda suyuqlik asosidagi sovutish tizimlari (liquid cooling) qo’llaniladi, ular issiqlikni suyuqlik orqali radiatorlarga uzatadi. Shunga qaramay, heatsink hamon aksariyat kompyuter komponentlarining sovutish tizimining asosiy qismi bo’lib qolmoqda.
Bog’liq tushunchalar
CPU, GPU, Sovutish, Termopasta, Ventilyator, Overclocking