Data dictionary — axborot tizimidagi ma’lumot elementlarining nomi, ma’nosi, turi, formati, ruxsat etilgan qiymati va boshqa tavsiflarini tartibli hujjatlashtiruvchi lug‘atdir. U schema nimani saqlashini nafaqat texnik, balki semantik jihatdan tushuntiradi. Yaxshi dictionary ishlab chiquvchi, tahlilchi va biznes egasi bir ustunni bir xil talqin qilishiga yordam beradi.
Tipik maydonlar
Har entry dataset va ustun nomi, biznes ta’rifi, data type, null qoidasi, birlik, format, domain va misol qiymatni o‘z ichiga olishi mumkin. Primary key, foreign key, default, maxfiylik klassi va owner ham qayd etiladi. Derived field uchun formula, manba maydonlari va yangilanish chastotasi beriladi.
Masalan, order_amount faqat “buyurtma summasi” deb yozilsa, soliq, chegirma, yetkazib berish va valyuta noma’lum qoladi. Aniq ta’rif “chegirmadan keyingi, yetkazib berishsiz, buyurtma valyutasidagi tovarlar summasi” kabi chegaralarni belgilaydi. Vaqt maydonida event time yoki processing time ekani va timezone ko‘rsatiladi.
Active va passive dictionary
Active data dictionary database boshqaruv tizimi bilan integratsiyalashib, schema o‘zgarishi bilan avtomatik yangilanadi yoki cheklovlarni bevosita boshqaradi. Passive dictionary alohida hujjat yoki jadval bo‘lib, qo‘lda yangilanadi. Passive shakl boshlash uchun oson, ammo schema bilan farq paydo bo‘lishi mumkin.
Ko‘p tashkilot texnik metadata ni avtomatik olib, biznes ta’rifini steward tasdig‘idan o‘tkazadigan aralash yondashuvdan foydalanadi. CI pipeline schema diffni dictionary bilan solishtirib, hujjatsiz yangi ustunni aniqlashi mumkin.
Domain va kodlar
Categorical maydon uchun accepted values va ularning izohi saqlanadi. status=3 kodining ma’nosi dastur kodida yashirin qolmasligi kerak. Kod retired bo‘lsa, qachondan ishlatilmasligi va tarixiy recordlarda qanday talqin qilinishi yoziladi. Bir xil “active” so‘zi turli tizimda boshqa kod va qoida bilan ishlatilishi mumkin.
Reference data alohida boshqarilib, dictionary unga havola beradi. Enumerationga yangi qiymat qo‘shish backward compatibility va downstream CASE ifodalariga ta’sir qilishi mumkin. Lineage ta’sir qiladigan iste’molchilarni ko‘rsatadi.
Data catalog bilan munosabat
Data dictionary ko‘proq element darajasidagi ta’rif va schema tafsilotiga yo‘naltiriladi. Data catalog esa tashkilot bo‘ylab aktivlarni qidirish, lineage, foydalanish, sifat va access ish oqimini kengroq qamrab oladi. Catalog dictionary yozuvlarini o‘z sahifalarida ko‘rsatishi mumkin; ular raqib emas, turli ko‘lamdagi vositalardir.
Business glossary “daromad” yoki “faol mijoz” kabi umumiy biznes atamalarini boshqaradi. Dictionary muayyan jadvaldagi net_revenue ustuni shu atamani qanday amalga oshirishini bog‘laydi.
Sifat va versiyalash
Ta’rif egasi, oxirgi ko‘rib chiqilgan sana va versiya bilan saqlanadi. Noaniq “flag”, “type”, “value” nomlari izohsiz qabul qilinmaydi. Dictionarydagi qoida avtomatik data quality testiga aylantirilsa, hujjat va real ma’lumot o‘rtasidagi farq aniqlanadi.
Tarixiy hisobotni qayta ishlab bo‘lish uchun eski ta’rif va kod xaritalari yo‘qotilmaydi. Dictionaryning qiymati yozuvlar soni bilan emas, foydalanuvchi savolini kamaytirishi, noto‘g‘ri join va metrika talqinlarini oldini olishi bilan baholanadi.
Mashina o‘qiydigan shakl
Dictionary faqat PDF yoki spreadsheetda qolsa, validation va kod generatsiyasi undan foydalana olmaydi. JSON Schema, YAML yoki katalog API orqali identifikator, type, constraint va tavsif mashina o‘qiydigan shaklda berilishi mumkin. Inson ta’rifi ham saqlanadi, ammo barqaror field ID nom o‘zgarganda tarixiy bog‘lanishni ushlab turadi.
Lokalizatsiya
Ko‘p tilli tashkilotda ustun nomi bitta texnik tilda qolishi, biznes ta’rifi esa tarjimalarga ega bo‘lishi mumkin. Tarjima yangi mustaqil ta’rif yaratmasligi, canonical tushunchaga bog‘lanishi kerak. O‘lchov birligi va sana formati mahalliy ko‘rinishga o‘tsa ham, saqlash semantikasi o‘zgarmaydi.
Bog‘liq tushunchalar
Metadata, Schema, Data catalog, Business glossary, Reference data, Data governance, Data quality