Virtual reality (VR, virtual voqelik) — foydalanuvchini to’liq sun’iy, kompyuter tomonidan generatsiya qilingan uch o’lchamli muhitga “botirish” texnologiyasi. Odatda maxsus boshga kiyiladigan displey (headset) yordamida amalga oshiriladi, u foydalanuvchining ko’rish maydonini butunlay egallab, haqiqiy dunyoni ko’rinmas qiladi.
To’liq singdiruvchi tajriba tushunchasi
VR’ning asosiy maqsadi — foydalanuvchida u haqiqatan boshqa muhitda ekanligi haqidagi hissiyotni yaratish. Bu “immersion” (botirish) darajasi headset harakatini kuzatuvchi sensorlar orqali ta’minlanadi — foydalanuvchi boshini burganda, virtual dunyo ham mos ravishda o’zgaradi, bu esa illyuziyani kuchaytiradi.
Ivan Sutherland va dastlabki tarixi
VR’ning texnik ildizlari 1960-yillarga borib taqaladi, u davrda kompyuter olimi Ivan Sazerlend “Sword of Damocles” nomli birinchi boshga kiyiladigan displey prototipini yaratgan. Bu og’ir va murakkab qurilma zamonaviy VR headset’larning uzoq davomli rivojlanish yo’lining boshlanishi bo’lgan.
Zamonaviy VR sarlavhalari
2010-yillar o’rtalaridan boshlab Oculus Rift (keyinchalik Meta Quest), HTC Vive va Sony PlayStation VR kabi nisbatan arzon va iste’molchiga qulay VR headset’lar bozorga chiqdi. Bu qurilmalar VR’ni tor doiradagi tadqiqot laboratoriyalaridan ommaviy iste’molchi mahsulotiga aylantirdi.
Qo’llanilish sohalari
VR video o’yinlar sanoatida eng keng qo’llanilgan bo’lsa-da, uning imkoniyatlari bundan ancha kengroq — tibbiy ta’lim (jarrohlik amaliyotini simulyatsiya qilish), uchuvchilarni o’qitish va psixologik davolash (fobiyalarga qarshi ekspozitsiya terapiyasi) kabi sohalarda ham faol qo’llaniladi.
Cheklovlari
VR’ning keng tarqalishiga to’sqinlik qiluvchi omillar orasida yuqori narx, ba’zi foydalanuvchilarda kuzatiladigan “harakat kasalligi” (motion sickness) va uzoq muddat kiyilganda qulaylik muammolari mavjud. Bundan tashqari, sifatli VR tajribasi uchun kuchli kompyuter yoki maxsus konsol talab qilinishi ham qo’shimcha to’siq hisoblanadi.
Bog’liq tushunchalar
Augmented reality, Mixed reality, Metaverse, Head-mounted display, Sensor, Video o’yinlar