CMOS

CMOS — past quvvat sarflaydigan integral sxema texnologiyasi. Kompyuter amaliyotida “CMOS” atamasi ko‘pincha motherboard firmware sozlamalari va real vaqt soati bilan bog‘liq kichik xotirani anglatadi.

Atamaning to‘liq nomi Complementary Metal-Oxide-Semiconductor hisoblanadi.

Zamonaviy tizimlarda barcha UEFI sozlamalari aynan klassik CMOS RAMda saqlanmasligi mumkin. Shunga qaramay, “Clear CMOS” iborasi firmware settinglarini default holatga qaytarish ma’nosida saqlanib qolgan.

CMOS texnologiyasi

CMOS elektron sxemalarda complementary MOSFET juftlaridan foydalanadi.

Asosiy afzalliklari:

past statik quvvat sarfi;
yuqori integratsiya;
raqamli mantiq uchun qulaylik;
protsessor, xotira va controllerlarda keng qo‘llanish.

Kompyuterdagi CPU va ko‘plab chiplar CMOS texnologiyasi asosida ishlab chiqariladi.

Tarixiy CMOS RAM

Eski PC platformalarida kichik batareyali CMOS RAM quyidagilarni saqlagan:

sana va vaqt;
floppy turi;
disk parametrlari;
boot tartibi;
hardware setting;
checksum.

Xotira quvvat uzilganda ma’lumotni saqlashi uchun batareyaga tayangan.

RTC

Real-Time Clock kompyuter o‘chiq bo‘lsa ham sana va vaqtni yuritadi.

RTC crystal oscillator va batareya bilan ishlaydi.

Boot vaqtida operatsion tizim RTCdan boshlang‘ich vaqtni oladi. Keyinchalik NTP system clockni sinxronlashtiradi.

CMOS batareya

Desktop motherboardlarda ko‘pincha CR2032 coin-cell batareya ishlatiladi.

Batareya:

RTCni ishlatadi;
firmware settinglarining ayrim qismini saqlaydi;
quvvat uzilganda vaqtni ushlab turadi.

Noutbuk va maxsus platalarda boshqa shakldagi batareya bo‘lishi mumkin.

Batareya zaiflashishi

Belgilar:

vaqt reset bo‘ladi;
sana eski qiymatga qaytadi;
boot order yo‘qoladi;
firmware warning;
CMOS checksum error;
har elektr uzilishidan keyin sozlama yo‘qoladi.

Kompyuter elektrga ulanganida muammo ko‘rinmasligi mumkin.

UEFI NVRAM

Zamonaviy UEFI ko‘p settinglarni non-volatile flash yoki NVRAMda saqlaydi.

Masalan:

boot entry;
Secure Boot key;
firmware variable;
device path;
platform setting.

Batareyani olib tashlash barcha UEFI ma’lumotini har doim to‘liq o‘chirmaydi.

“Clear CMOS” hardware signali firmwarega default settinglarni tiklashni bildiradi.

Clear CMOS

Clear CMOS quyidagi holatlarda ishlatiladi:

noto‘g‘ri overclocking;
RAM timing sabab boot bo‘lmasligi;
firmware setting chalkashishi;
yangi hardwaredan keyin POST muammosi;
BIOS paroli, faqat ayrim platformalarda;
recovery.

Usullar:

jumper;
maxsus button;
batareyani vaqtincha olish;
firmware menu ichidagi load defaults.

Motherboard manualidagi tartib bajariladi.

Clear jarayoni

Odatda:

kompyuter o‘chiriladi;
quvvat kabeli uziladi;
qolgan quvvat chiqariladi;
jumper yoki button manualga muvofiq ishlatiladi;
tizim qayta yoqiladi;
sana, boot va memory setting qayta sozlanadi.

Quvvat ulangan holatda noto‘g‘ri pinni qisqa tutashtirish zarar yetkazishi mumkin.

Nimalar reset bo‘lishi mumkin?

XMP yoki EXPO;
CPU voltage;
fan curve;
boot order;
SATA mode;
virtualization;
Secure Boot setting;
integrated device;
system time;
custom memory timing.

SATA mode AHCI dan RAIDga yoki aksincha o‘zgarsa, operatsion tizim boot qilmasligi mumkin.

BIOS paroli

Ba’zi eski motherboardlarda CMOS reset setup parolini olib tashlagan.

Zamonaviy biznes noutbuklarda parol alohida himoyalangan xotirada saqlanishi mumkin. Batareyani olish parolni o‘chirmaydi.

Security himoyasini chetlab o‘tish uchun ishlab chiqaruvchi recovery siyosati talab qilinadi.

CMOS checksum

Firmware saqlangan settinglardan checksum hisoblaydi.

Bootda checksum mos kelmasa:

xotira buzilgan;
batareya zaif;
reset bajarilgan;
firmware update;
hardware muammo

bo‘lishi mumkin.

Firmware default settingni yuklab, foydalanuvchidan setupga kirishni so‘raydi.

RTC va timezone

RTC UTC yoki lokal vaqtni saqlashi operatsion tizim siyosatiga bog‘liq.

Windows va Linux dual-bootda turli yondashuv vaqt siljishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Timezone RTCning o‘zida to‘liq saqlanmasligi mumkin. OS lokal ko‘rsatishni timezone database orqali hisoblaydi.

NTP bilan aloqasi

RTC mukammal emas va vaqt o‘tishi bilan drift qiladi.

Operatsion tizim NTP orqali system clockni tuzatadi, keyin RTCni yangilashi mumkin.

Batareya yaxshi bo‘lsa ham, aniq server va log vaqti uchun NTP kerak.

Laptop RTC

Laptopda RTC quvvati asosiy batareya yoki alohida kichik batareyadan kelishi mumkin.

Modelga qarab xizmat tartibi farq qiladi.

Qurilmani ochishdan oldin servis hujjati va battery safety talab qilinadi.

CMOS sensor

Kamera terminologiyasida CMOS image sensor ham mavjud.

U yorug‘likni raqamli tasvirga aylantiradi.

Bu motherboarddagi “CMOS setting” tushunchasidan boshqa qo‘llanish, ammo asosiy semiconductor texnologiyasi bir xil atamaga ega.

Diagnostika

CMOS yoki RTC muammosida:

batareya kuchlanishi;
system time;
firmware setting;
checksum xabari;
UEFI update;
clear jumper;
NVRAM;
motherboard zarar;
dual-boot timezone

tekshiriladi.

Yangi batareyadan keyin ham sozlama yo‘qolsa, plata RTC circuit yoki firmware muammosi bo‘lishi mumkin.

Sozlamalarni hujjatlashtirish

Clear CMOS bajarilgandan keyin oldingi konfiguratsiya yo‘qolishi mumkin. Server yoki maxsus workstationda firmware sozlamalari oldindan hujjatlashtiriladi.

Muhim qiymatlar:

boot mode;
storage controller rejimi;
virtualization;
Secure Boot;
fan policy;
memory profile;
PCIe bifurcation;
TPM.

Default setting operatsion tizim o‘rnatilgan paytdagi rejimdan farq qilsa, disk yoki tarmoq qurilmasi ko‘rinmay qolishi mumkin.

Batareyani almashtirish

CMOS batareyasi almashtirilganda polarity to‘g‘ri saqlanadi. Desktop platalarda musbat tomoni odatda yuqoriga qaraydi.

Almashtirishdan keyin firmware setup ochilib, vaqt, boot tartibi va storage rejimi tekshiriladi. Eski batareya maishiy chiqindiga tashlanmaydi, mahalliy elektron chiqindi tartibiga muvofiq topshiriladi.

Bog‘liq tushunchalar

RTC, CMOS battery, UEFI, BIOS, NVRAM, Clear CMOS, Motherboard, Firmware, System clock, NTP