Motherboard

Motherboard — kompyuterning asosiy elektron platasi bo‘lib, protsessor, operativ xotira, saqlash qurilmalari, kengaytma kartalari va tashqi interfeyslarni o‘zaro bog‘laydi.

O‘zbek tilida u ona plata yoki asosiy plata deb ham ataladi.

Motherboard faqat qismlarni fizik ushlab turmaydi. U quvvat taqsimoti, ma’lumot shinalari, firmware, clock va qurilmalar o‘rtasidagi signal yo‘llarini ta’minlaydi.

Form factor

Form factor plataning o‘lchami, mahkamlash nuqtalari va korpusga mosligini belgilaydi.

Keng tarqalgan turlar:

Form factor	Xususiyati
ATX	To‘liq o‘lcham, ko‘p kengaytma slot
Micro-ATX	Kichikroq, slotlar kamroq
Mini-ITX	Ixcham tizimlar
E-ATX	Katta workstation va yuqori darajali tizim
Server form factor	Ishlab chiqaruvchiga xos yoki rack serverga mos

Korpus va quvvat bloki form factorga mos bo‘lishi kerak.

CPU socket

Socket protsessorning fizik va elektr ulanish joyi.

Misollar:

• LGA;
• PGA;
• BGA.

Bir xil ishlab chiqaruvchi protsessorlari ham turli avlodda boshqa socket ishlatishi mumkin.

Socket mosligi yetarli emas. Chipset va BIOS ham protsessorni qo‘llashi kerak.

Chipset

Chipset protsessor bilan periferik qurilmalar orasidagi imkoniyatlarni boshqaradi.

U quyidagilarga ta’sir qiladi:

• PCIe lane;
• USB port;
• SATA;
• overclocking;
• storage RAID;
• qo‘shimcha network;
• protsessor avlodi.

Zamonaviy tizimlarda avvalgi northbridge funksiyalarining ko‘pi protsessor ichiga ko‘chgan.

RAM slotlari

DIMM slotlar operativ xotira modullarini o‘rnatish uchun ishlatiladi.

Motherboard quyidagilarni belgilaydi:

• DDR avlodi;
• maksimal hajm;
• maksimal tezlik;
• kanal soni;
• ECC qo‘llovi;
• modul soni.

DDR4 modul DDR5 slotga fizik va elektr jihatdan mos emas.

Memory channel

Dual-channel yoki quad-channel ishlashi uchun modullar to‘g‘ri slotlarga o‘rnatiladi.

Plata manualida tavsiya etilgan slot tartibi beriladi.

Noto‘g‘ri joylashuv tizimni ishlatishi mumkin, lekin memory bandwidth pasayadi.

VRM

Voltage Regulator Module quvvat blokidan kelgan kuchlanishni CPU va boshqa komponentlar uchun aniq past kuchlanishga aylantiradi.

VRM tarkibi:

• controller;
• MOSFET;
• choke;
• capacitor;
• heatsink.

Yuqori quvvatli CPU va overclocking kuchli VRM hamda sovitishni talab qiladi.

Power connector

Keng tarqalgan ulagichlar:

• 24-pin ATX;
• 4-pin yoki 8-pin CPU EPS;
• qo‘shimcha CPU power;
• fan header;
• RGB yoki ARGB;
• front panel.

CPU power ulanmasa, fan aylanishi mumkin, lekin tizim boot qilmaydi.

PCI Express

PCIe slotlar:

• GPU;
• network card;
• storage controller;
• capture card;
• accelerator

uchun ishlatiladi.

Slot fizik uzunligi va elektr lane soni bir xil bo‘lishi shart emas. x16 ko‘rinishdagi slot elektr jihatdan x4 ishlashi mumkin.

PCIe lane

Lane soni protsessor va chipset o‘rtasida taqsimlanadi.

M.2 slot ishlatilganda ayrim SATA port yoki PCIe slot o‘chishi mumkin.

Bu sharing motherboard manualida ko‘rsatiladi.

M.2

M.2 slot turli qurilmalarni qabul qilishi mumkin:

• NVMe SSD;
• SATA SSD;
• Wi‑Fi karta.

M.2 form factor protokolni avtomatik belgilamaydi.

Key turi, uzunlik va qo‘llanadigan bus tekshiriladi.

SATA

SATA port HDD, SSD va optik qurilmalarni ulaydi.

M.2 SATA yoki PCIe konfiguratsiyasi ayrim SATA portlar bilan resurs almashishi mumkin.

RAID funksiyasi chipset va firmwarega bog‘liq.

Firmware chip

Motherboardda UEFI yoki BIOS firmware saqlanadigan flash chip mavjud.

Firmware:

• qurilmalarni boshlang‘ich sozlaydi;
• POST bajaradi;
• boot qurilma tanlaydi;
• CPU microcode yuklaydi;
• ACPI ma’lumot beradi;
• security settinglarni boshqaradi.

Ba’zi platalarda dual BIOS yoki firmware recovery mavjud.

CMOS va RTC

RTC sana va vaqtni saqlaydi. CMOS atamasi tarixan firmware settinglar saqlanadigan kichik xotira bilan bog‘liq.

Coin-cell batareya quvvat uzilganda RTC va ayrim settinglarni saqlaydi.

Batareya zaiflashsa, vaqt va firmware sozlamalari reset bo‘lishi mumkin.

I/O panel

Orqa panelda:

• USB;
• Ethernet;
• audio;
• video output;
• Wi‑Fi antenna;
• PS/2;
• Thunderbolt;
• firmware flash button

bo‘lishi mumkin.

Protsessorda integrated graphics bo‘lmasa, motherboard video porti tasvir bermaydi.

Internal header

Korpus va qo‘shimcha qurilmalar uchun:

• front USB;
• front audio;
• power va reset button;
• status LED;
• fan;
• TPM;
• serial;
• sensor

headerlari mavjud.

Pinlarni noto‘g‘ri ulash qurilma ishlamasligi yoki zarar ko‘rishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Fan boshqaruvi

Fan header 3-pin DC yoki 4-pin PWM bo‘lishi mumkin.

Firmware temperaturaga qarab fan curve boshqaradi.

Pump header yuqori tok yoki doimiy tezlik uchun mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.

Debug vositalari

Motherboardda:

• beep code;
• POST code display;
• debug LED;
• speaker header;
• clear CMOS;
• BIOS Flashback

bo‘lishi mumkin.

Bu boot muammosini CPU, RAM, GPU yoki storage bosqichiga ajratishga yordam beradi.

Moslik

Komponent tanlashda:

• form factor;
• CPU socket;
• chipset;
• BIOS version;
• RAM turi;
• GPU o‘lchami;
• PCIe lane;
• M.2 protokoli;
• power connector;
• cooler mount

tekshiriladi.

Diagnostika

Tizim boot qilmasa:

• 24-pin va CPU power;
• RAM slot;
• CPU socket pinlari;
• firmware version;
• clear CMOS;
• debug LED;
• GPU;
• monitor output;
• cooler bosimi;
• short circuit

tekshiriladi.

Motherboard ishlamayapti degan xulosa boshqa komponentlar alohida sinovdan o‘tgandan keyin chiqariladi.

PCB qatlamlari va signal yaxlitligi

Motherboard ko‘p qatlamli printed circuit board hisoblanadi. Ichki qatlamlarda quvvat, ground va yuqori tezlikli signal yo‘llari joylashadi.

DDR va PCIe signal yo‘llari uzunligi hamda impedance aniq hisoblanadi. Shu sababli plata dizayni faqat komponentlarni sim bilan bog‘lashdan iborat emas.

Sifatli PCB, to‘g‘ri VRM va signal routing yuqori xotira tezligi hamda PCIe barqarorligiga ta’sir qiladi.

Bog‘liq tushunchalar

CPU socket, Chipset, RAM, VRM, PCIe, M.2, SATA, UEFI, CMOS, Form factor, Firmware