TLD — Top-Level Domain iborasining qisqartmasi bo‘lib, DNS nomlar ierarxiyasida rootdan keyingi eng yuqori nom qatlamidir. example.uz nomida .uz, openai.comda .com TLD hisoblanadi. TLD zone’lari domain registratsiyasi va delegatsiyasini boshqaradi, lekin odatda foydalanuvchi saytining A yoki MX recordlarini bevosita saqlamaydi; ular registrant authoritative name serverlariga delegatsiya qilinadi.
Root va delegatsiya
DNS root zone TLDlar uchun NS record va kerakli glue addresslarni saqlaydi. Resolver www.example.uzni izlaganda root server .uz name serverlariga referral beradi. TLD server esa example.uz uchun authoritative serverlarni ko‘rsatadi. Yakuniy zone serveri www A/AAAA recordini qaytaradi.
Root serverlar bitta fizik server emas; anycast orqali dunyo bo‘ylab ko‘p instance ishlaydi. Root hints recursive resolverga root server manzillarining boshlang‘ich ro‘yxatini beradi. DNSSEC chain rootdan TLD DS recordi, keyin registrant zone DS/DNSKEY orqali davom etadi.
TLD turlari
Generic TLDlarga .com, .org, .net va yangi nomlar kiradi. Country-code TLDlar ISO 3166-1 ikki harfli kodlarga asoslanadi, masalan .uz, .de, .jp. Sponsored TLD muayyan hamjamiyat yoki soha policy’siga ega bo‘lishi mumkin. Infrastructure TLD sifatida .arpa reverse DNS va protokol infratuzilmasida ishlatiladi.
Ba’zi ccTLDlar global marketingda country ma’nosidan tashqari ishlatiladi. Biroq registratsiya qoidasi, dispute, data residency yoki mahalliy presence talabi registry siyosatiga bog‘liq. TLD turi sayt SEO sifati yoki qonuniyligini avtomatik belgilamaydi.
Registry va registrar
Registry TLDning markaziy database va authoritative serverlarini boshqaradi. Registrar registrant nomidan domain yaratish, renewal va contact ma’lumotini yuborish huquqiga ega vositachidir. Registrant domain foydalanish huquqiga ega mijoz. Reseller registrar xizmatini boshqa brend ostida sotishi mumkin.
EPP registrar bilan registry orasida provisioning protokoli sifatida ishlatiladi. Domain status kodlari clientTransferProhibited, serverHold kabi holatlarni bildiradi. Expiry, redemption va pending delete bosqichlari TLD policy’siga qarab vaqtga ega; domain “sotib olingan abadiy mulk” emas, davriy registratsiya huquqidir.
Public suffix
Registrable domain har doim TLDdan bitta chap label emas. .co.uk kabi public suffix ostida example.co.uk registratsiya qilinadi. Public Suffix List brauzerga cookie’ni .co.uk kabi umumiy suffixga o‘rnatishni taqiqlash va site boundaryni hisoblashga yordam beradi. Ro‘yxat DNS standartining o‘zi emas, real registry siyosatlarini jamlaydi.
Private suffixlar hosting platformadagi har mijoz subdomainini alohida site sifatida ko‘rsatishi mumkin. SameSite, certificate va origin qarorida “oxirgi ikki label” kabi sodda qoida barcha TLD uchun to‘g‘ri emas.
IDN va DNS ko‘rinishi
Internationalized Domain Name Unicode yozuvni foydalanuvchiga ko‘rsatadi, DNS wire’da esa Punycode A-label, masalan xn--... ishlatiladi. TLDning o‘zi ham IDN bo‘lishi mumkin. O‘xshash Unicode belgilar homograph phishing xavfini keltiradi; browser shubhali nomni Punycode ko‘rinishida chiqarishi mumkin.
Domain validation va allowlist nomni IDNA qoidasi bo‘yicha canonical ko‘rinishga keltiradi. String suffix tekshiruvi label chegarasini hisobga olmasa evil-example.comni example.com subdomaini deb xato qabul qilishi mumkin.
Reserved nomlar
IETF ayrim TLD va nomlarni hujjat, test yoki lokal maqsad uchun rezerv qiladi. .example, .invalid, .localhost va .test ommaviy DNS registratsiyasi uchun oddiy TLD emas. Dastur developmentda tasodifiy uydirma suffix ishlatsa, kelajakda real TLD bilan collision yuz berishi mumkin. Lokal service discovery uchun .local mDNS semantikasiga ega. Test konfiguratsiyasi standart rezerv nomlardan foydalanib, production DNSga tasodifiy so‘rov yuborishni kamaytiradi.
Bog‘liq tushunchalar
DNS root, Domain name, ccTLD, gTLD, Registry, Registrar, Public Suffix List