Protocol

Protocol — kompyuterlar, dasturlar yoki tarmoq qurilmalari o‘zaro qanday qoidalar asosida ma’lumot almashishini belgilaydigan qoidalar to‘plami. Protocol ma’lumot formati, yuborish tartibi, javob berish qoidasi va xatoliklarni boshqarishni belgilaydi.

Dasturlash va tarmoq tizimlarida protocol aloqa standartini yaratadi.

Vazifasi

Protocol quyidagi vazifalarni bajaradi:

• client va server o‘rtasida umumiy qoida yaratish;
• ma’lumot qanday yuborilishini belgilash;
• request va response formatini aniqlash;
• connection qanday boshlanishini ko‘rsatish;
• xatolik va statuslarni ifodalash;
• xavfsizlik va authentication mexanizmlarini qo‘llash;
• turli tizimlar bir-birini tushunishini ta’minlash.

Masalan, browser va web server HTTP protokoli orqali gaplashadi.

Protocol qanday ishlaydi?

Protocol aloqa qilayotgan tomonlarga bir xil qoida beradi.

Oddiy jarayon:

• client protocolga mos request yaratadi;
• server requestni shu protocol bo‘yicha o‘qiydi;
• server protocolga mos response qaytaradi;
• client response’ni tushunadi;
• agar xato bo‘lsa, protocolga mos status yoki error qaytadi.

Agar tomonlar bir xil protocolni tushunmasa, aloqa to‘g‘ri ishlamaydi.

Network protocol

Network protocol tarmoq orqali ma’lumot almashish qoidalarini belgilaydi.

Misollar:

• IP;
• TCP;
• UDP;
• DNS;
• HTTP;
• HTTPS;
• TLS;
• SSH.

Bu protokollar internet ishlashining asosiy qismlaridir.

Application protocol

Application protocol dasturlar o‘rtasidagi yuqori darajadagi aloqa qoidalarini belgilaydi.

Misollar:

• HTTP;
• SMTP;
• FTP;
• WebSocket;
• MQTT;
• AMQP;
• GraphQL over HTTP.

Application protocol foydalanuvchiga ko‘rinadigan xizmatlar bilan ko‘proq bog‘liq.

Transport protocol

Transport protocol ma’lumotni hostlar o‘rtasida qanday yetkazishni belgilaydi.

Asosiy transport protokollar:

• TCP;
• UDP;
• QUIC.

TCP ishonchli connection beradi, UDP esa yengil va tezkor modelga ega.

HTTP

HTTP web sahifa va API’lar uchun ishlatiladigan application protocol hisoblanadi.

HTTP quyidagilarni belgilaydi:

• request metodlari;
• status kodlar;
• headerlar;
• body formati;
• client-server model.

HTTPS esa HTTP’ning TLS bilan himoyalangan ko‘rinishidir.

TCP

TCP connection-oriented transport protocol. U ma’lumotni tartibli va ishonchli yetkazishga harakat qiladi.

TCP quyidagilarda ishlatiladi:

• HTTP;
• HTTPS;
• SSH;
• database connectionlar;
• email protokollari.

TCP’da connection boshlanishi, uzatish va yopish jarayonlari mavjud.

UDP

UDP connectionless transport protocol. U TCP’dan yengilroq, lekin ishonchli yetkazishni kafolatlamaydi.

UDP quyidagilarda ishlatiladi:

• DNS;
• real-time audio/video;
• online game;
• VPN;
• QUIC.

UDP tezlik muhim bo‘lgan holatlarda ishlatiladi.

TLS

TLS secure communication protokoli hisoblanadi. U ma’lumotni shifrlash, yaxlitligini tekshirish va server identity’sini tasdiqlash uchun ishlatiladi.

TLS quyidagilarda uchraydi:

• HTTPS;
• secure email;
• API security;
• VPN;
• mutual TLS.

Protocol va standard

Protocol ko‘pincha rasmiy standard asosida yoziladi. Standard protocol qanday ishlashini aniq hujjatlashtiradi.

Standardlar:

• turli ishlab chiquvchilar bir xil tizim qurishini ta’minlaydi;
• client va server mosligini oshiradi;
• internet protokollarining barqaror ishlashiga yordam beradi.

Protocol stack

Protocol stack — bir nechta protocol qatlamlarining birga ishlashi.

Masalan, HTTPS connectionda:

• IP tarmoq manzilini belgilaydi;
• TCP connection yaratadi;
• TLS secure channel hosil qiladi;
• HTTP request va response yuboradi.

Bu qatlamlar birga ishlaydi.

Dasturlashdagi o‘rni

Protocol dasturlar, serverlar va tarmoq xizmatlari o‘zaro tushunarli aloqa qilishi uchun zarur. Developerlar API, web server, database, message broker va network service yaratishda protokollar bilan ishlaydi.

Bog‘liq tushunchalar

HTTP, HTTPS, TCP, UDP, IP, DNS, TLS, WebSocket, API, Network, Server