Network — ma’lumot almashish va umumiy resurslardan foydalanish uchun aloqa kanallari orqali bog‘langan qurilmalar tizimidir. Kompyuter tarmog‘iga server, ishchi stansiya, telefon, sensor, router va boshqa tugunlar kirishi mumkin. Aloqa simli Ethernet, optik tola, Wi‑Fi, mobil radio yoki boshqa fizik muhit orqali amalga oshadi.
Tarmoq ko‘lami
LAN bino, ofis yoki kampus kabi cheklangan hududdagi lokal tarmoqdir. WAN uzoq geografik joylarni provider liniyalari yoki internet orqali bog‘laydi. PAN bitta inson atrofidagi qisqa masofali qurilmalar, masalan telefon va quloqchin aloqasini ifodalaydi. Ushbu nomlar qat’iy fizik chegara emas, tarmoq ko‘lami va boshqaruv usulini tasvirlaydi.
Internet turli tashkilotlarga tegishli mustaqil tarmoqlarning IP va routing protokollari orqali birlashgan global tarmog‘idir. Intranet esa tashkilot ichida internet texnologiyalaridan foydalanuvchi yopiq muhit bo‘lishi mumkin.
Qatlamli model
Qatlamli arxitektura murakkab aloqani vazifalarga ajratadi. Fizik va data-link qatlamlari bit hamda lokal frame uzatishni, network layer IP manzil va routingni, transport layer esa processlar orasidagi yetkazishni boshqaradi. Application layer HTTP, DNS yoki SMTP kabi xizmat protokollarini o‘z ichiga oladi.
Har qatlam yuqoridagi ma’lumotga o‘z sarlavhasini qo‘shadi. Masalan, HTTP xabari TCP segmentiga, u IP paketiga, paket esa Ethernet framega joylanishi mumkin. Qabul qiluvchi tomon sarlavhalarni teskari tartibda qayta ishlaydi.
Asosiy qurilmalar
Switch bir lokal segmentdagi framelarni MAC manzil asosida kerakli portga uzatadi. Router turli IP tarmoqlari orasida paket yo‘lini routing table bo‘yicha tanlaydi. Access point simsiz clientlarni kabel tarmog‘iga bog‘laydi. Firewall trafikni manzil, port, protokol va connection holatiga qarab ruxsat etadi yoki bloklaydi.
Bu rollar bitta fizik qurilmada birlashishi mumkin. Masalan, uy routeri switch, Wi‑Fi access point, NAT, DHCP server va firewallni birga bajaradi.
Manzillash va nomlash
MAC address lokal linkda interfeysni aniqlash uchun ishlatiladi. IP address routable mantiqiy manzildir. Subnet mask yoki prefix tarmoq va host qismini ajratadi. DHCP clientga IP konfiguratsiyasini avtomatik beradi, DNS esa inson o‘qiydigan nomni manzil yoki boshqa record bilan bog‘laydi.
Private IP internetda bevosita routelanmaydi. NAT ko‘plab ichki hostlarning trafikini public manzil orqali chiqarishi mumkin. IPv6 juda katta manzil maydoni va boshqa protokol xususiyatlarini taqdim etadi.
Ishlash ko‘rsatkichlari
Bandwidth kanalning nazariy yoki belgilangan sig‘imi, throughput amalda uzatilgan foydali ma’lumot tezligi, latency esa kechikishdir. Packet loss, jitter va retransmission real ilova sifatiga ta’sir qiladi. Tarmoq diagnostikasi fizik signal, interface error, route, DNS va application qatlamlarini ketma-ket tekshiradi.
Topologiya va ortiqchalik
Physical topology kabel va qurilmalarning real ulanishini, logical topology esa trafikning qanday oqishini ko‘rsatadi. Star topologiyada endpointlar markaziy switchga ulanadi. Meshda tugunlar orasida bir nechta yo‘l mavjud bo‘lib, nosozlikka chidamlilik oshadi, ammo boshqaruv murakkablashadi. Redundant link loop hosil qilsa, Ethernet frame cheksiz aylanib broadcast storm keltirishi mumkin. Spanning Tree ayrim yo‘llarni vaqtincha bloklab loopdan xoli daraxt hosil qiladi. Routing protokoli esa L3 yo‘llar orasidan metrika bo‘yicha tanlaydi va nosozlikda convergenceni boshqaradi.
Tarmoq diagrammasida manzil diapazoni, link sig‘imi va qurilma roli qayd etilishi nosozlik vaqtida haqiqiy trafik yo‘lini tezroq aniqlashga yordam beradi.
Bog‘liq tushunchalar
LAN, WAN, TCP/IP, router, switch, IP address, network protocol