URL — internetdagi sahifa, fayl yoki xizmatning aniq manzilini ko‘rsatuvchi yozuv. URL inglizcha Uniform Resource Locator so‘zlarining qisqartmasi bo‘lib, web resurs qayerda joylashganini va unga qanday murojaat qilish kerakligini bildiradi.
Masalan:
https://uzbekdevs.uz/wiki/domen
Bu URL brauzerga uzbekdevs.uz saytining /wiki/domen sahifasini HTTPS orqali ochish kerakligini bildiradi.
Vazifasi
URL internetdagi resursni topish va unga murojaat qilish uchun ishlatiladi. Brauzer, mobil ilova, API client yoki boshqa dastur URL orqali serverga so‘rov yuboradi.
URL quyidagi holatlarda ishlatiladi:
- web sahifani ochish;
- rasm, video yoki faylga murojaat qilish;
- API endpointga so‘rov yuborish;
- yuklab olish manzilini ko‘rsatish;
- callback yoki webhook manzilini berish;
- sahifa ichidagi aniq bo‘limga o‘tish;
- qidiruv yoki filter parametrlarini uzatish.
Masalan, internet do‘konda mahsulotlar ro‘yxatini ochish, qidiruv natijasini ko‘rsatish yoki API’dan ma’lumot olish URL orqali amalga oshadi.
URL tuzilishi
URL bir nechta qismdan tashkil topadi.
Misol:
https://example.com:443/products?page=2#reviews
Bu URL qismlari:
https— protokol;example.com— domen;443— port;/products— path;page=2— query parametr;reviews— fragment.
Har bir qism serverga yoki brauzerga resursni qanday topish va qanday ochish kerakligini bildiradi.
Protokol
URL boshidagi protokol resursga qanday usulda murojaat qilinishini ko‘rsatadi.
Keng tarqalgan protokollar:
- HTTP — web sahifalarni uzatish uchun ishlatiladi;
- HTTPS — HTTP’ning shifrlangan xavfsiz ko‘rinishi;
- FTP — fayl uzatish uchun ishlatilgan eski protokollardan biri;
- mailto — email manzilga murojaat qilish uchun ishlatiladi;
- ws — WebSocket ulanishi uchun;
- wss — WebSocket’ning xavfsiz ko‘rinishi.
Masalan:
https://example.com
Bu yerda https protokol hisoblanadi.
Domen
URL ichidagi domen resurs qaysi sayt yoki serverga tegishli ekanini bildiradi.
Misol:
https://uzbekdevs.uz/wiki
Bu yerda uzbekdevs.uz domen hisoblanadi.
Domen DNS orqali IP manzilga aylantiriladi. Brauzer domen yordamida kerakli serverni topadi va so‘rov yuboradi.
Path
Path — server ichidagi sahifa yoki resurs yo‘lini bildiradi.
Misol:
https://example.com/blog/frontend
Bu yerda /blog/frontend path hisoblanadi.
Path sayt ichidagi sahifalar, fayllar yoki API endpointlarni ajratish uchun ishlatiladi.
Masalan:
/about— sayt haqida sahifa;/contact— aloqa sahifasi;/api/users— foydalanuvchilar API endpointi;/images/logo.png— rasm fayli;/wiki/linux— wiki maqola sahifasi.
Query parametr
Query parametr URL orqali qo‘shimcha ma’lumot uzatish uchun ishlatiladi. U ? belgisi bilan boshlanadi.
Misol:
https://example.com/products?page=2&category=laptop
Bu yerda query parametrlar:
page=2;category=laptop.
Query parametrlar ko‘pincha qidiruv, filter, sahifalash va tracking ma’lumotlari uchun ishlatiladi.
Masalan:
?q=python— qidiruv so‘rovi;?page=3— sahifa raqami;?sort=popular— saralash turi;?utm_source=telegram— trafik manbasi.
Fragment
Fragment URL oxirida # belgisi bilan yoziladi va sahifa ichidagi aniq bo‘limni ko‘rsatadi.
Misol:
https://example.com/docs#installation
Bu yerda installation fragment hisoblanadi.
Fragment odatda sahifa ichidagi sarlavha, bo‘lim yoki elementga tez o‘tish uchun ishlatiladi. Fragment serverga yuborilmasligi mumkin, uni ko‘pincha brauzerning o‘zi qayta ishlaydi.
Port
Port server ichidagi qaysi xizmatga murojaat qilinayotganini bildiradi.
Misol:
http://example.com:8080
Bu yerda 8080 port hisoblanadi.
Keng tarqalgan portlar:
Web URLlarda odatda port ko‘rsatilmaydi, chunki HTTP uchun 80, HTTPS uchun 443 standart port sifatida ishlatiladi.
Absolute va relative URL
URL ikki asosiy ko‘rinishda ishlatiladi.
Absolute URL — protokol va domen bilan to‘liq yozilgan manzil.
Misol:
https://example.com/images/logo.png
Relative URL — joriy domen yoki sahifaga nisbatan yozilgan manzil.
Misol:
/images/logo.png
Web dasturlashda relative URL sayt ichidagi sahifalar va fayllarga murojaat qilishda ko‘p ishlatiladi.
URL va URI farqi
URL va URI o‘xshash tushunchalar, lekin bir xil emas.
- URI — resursni identifikatsiya qiluvchi umumiy tushuncha;
- URL — resursning qayerda joylashganini va unga qanday murojaat qilishni ko‘rsatadi.
Har bir URL URI bo‘lishi mumkin, lekin har bir URI URL bo‘lavermaydi.
Masalan, URL aniq manzil beradi:
https://example.com/page
URI esa resursni nom orqali ham bildirishi mumkin:
urn:isbn:9780131103627
URL encoding
URL ichida ayrim belgilar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatilmaydi. Bunday belgilar maxsus kodlangan ko‘rinishga o‘tkaziladi. Bu jarayon URL encoding deyiladi.
Masalan:
- bo‘sh joy
%20ko‘rinishida yoziladi; ?,&,#,/kabi belgilar maxsus ma’noga ega bo‘lishi mumkin;- o‘zbekcha harflar yoki boshqa Unicode belgilar kodlangan ko‘rinishda uzatilishi mumkin.
Misol:
https://example.com/search?q=sun%27iy%20intellekt
Bu URL’da qidiruv so‘rovi kodlangan ko‘rinishda berilgan.
API’da URL
API tizimlarida URL endpointlarni ko‘rsatish uchun ishlatiladi. Har bir endpoint ma’lum bir resurs yoki amalni bildiradi.
Masalan:
GET /api/users— foydalanuvchilar ro‘yxatini olish;GET /api/users/15— 15-ID foydalanuvchini olish;POST /api/products— yangi mahsulot yaratish;DELETE /api/comments/8— 8-ID kommentni o‘chirish.
API URLlar odatda REST arxitekturasida resurs nomlari bilan tartiblanadi.
Xavfsizlikdagi o‘rni
URL xavfsizlikda ham muhim ahamiyatga ega. Noto‘g‘ri tuzilgan yoki tekshirilmagan URL foydalanuvchini zararli sahifaga olib borishi, maxfiy tokenlarni ochib qo‘yishi yoki serverda noto‘g‘ri amal bajarilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
URL bilan bog‘liq xavfsizlik holatlari:
- phishing linklar;
- query orqali token uzatish;
- open redirect;
- URL spoofing;
- noto‘g‘ri CORS sozlamalari;
- maxfiy parametrlarning loglarda saqlanib qolishi;
- path traversal hujumlari.
HTTPS ishlatilishi foydalanuvchi va server o‘rtasidagi URL asosidagi so‘rovlarni xavfsizroq uzatishga yordam beradi.
Bog‘liq tushunchalar
Domen, DNS, IP, HTTP, HTTPS, SSL sertifikat, Server, Client, API, REST API, Port, URI