Domen

Domen — sayt yoki internet xizmatining odamlar oson eslab qolishi uchun ishlatiladigan nomi. Domen IP manzil o‘rniga ishlatiladi va foydalanuvchini kerakli serverga yo‘naltirishda DNS tizimi orqali ishlaydi.

Masalan, uzbekdevs.uz, google.com, github.com kabi nomlar domen hisoblanadi. Brauzerga domen yozilganda, DNS bu nomni serverning IP manziliga aylantiradi va foydalanuvchi kerakli saytga ulanadi.

Vazifasi

Domen internetdagi resursni nom orqali topishga yordam beradi. IP manzillar raqamli ko‘rinishda bo‘lgani uchun ularni eslab qolish qiyin. Domen esa foydalanuvchi uchun qulay nom vazifasini bajaradi.

Domen quyidagi vazifalarda ishlatiladi:

• web saytga kirish;
• email manzil yaratish;
• API xizmatlarini ajratish;
• subdomainlar orqali bo‘limlarni ajratish;
• brend yoki loyiha nomini internetda ko‘rsatish;
• server IP manzilini foydalanuvchidan yashirish;
• turli xizmatlarni bitta nom ostida boshqarish.

Masalan, [email protected] email manzilida example.com domen hisoblanadi.

Domen qanday ishlaydi?

Foydalanuvchi brauzerga domen nomini yozganda, brauzer bu domen qaysi IP manzilga bog‘langanini bilishi kerak bo‘ladi. Bu jarayonda DNS ishlaydi.

Oddiy jarayon quyidagicha:

• foydalanuvchi brauzerga domen yozadi;
• brauzer DNS tizimidan domen IP manzilini so‘raydi;
• DNS kerakli IP manzilni qaytaradi;
• brauzer shu IP manzildagi serverga ulanadi;
• server sayt sahifasini foydalanuvchiga yuboradi.

Domenning o‘zi sayt fayllarini saqlamaydi. Sayt fayllari hosting yoki serverda joylashadi.

Domen tuzilishi

Domen bir nechta qismdan iborat bo‘ladi.

Masalan:

uzbekdevs.uz

Bu yerda:

• uzbekdevs — domen nomi;
• .uz — yuqori darajali domen zonasi.

Yana bir misol:

docs.example.com

Bu yerda:

• docs — subdomain;
• example — asosiy domen nomi;
• .com — domen zonasi.

Domen qismlari nuqta bilan ajratiladi va o‘ngdan chapga qarab darajalarga bo‘linadi.

Domen zonasi

Domen zonasi domen nomining oxirgi qismi hisoblanadi. U TLD deb ham ataladi. TLD inglizcha Top-Level Domain so‘zlarining qisqartmasi.

Mashhur domen zonalari:

• .com — tijorat va umumiy loyihalar uchun keng tarqalgan;
• .net — internet va tarmoq xizmatlari bilan bog‘liq loyihalarda ishlatiladi;
• .org — tashkilotlar va jamoalar uchun ishlatiladi;
• .uz — O‘zbekiston milliy domen zonasi;
• .dev — dasturchilar va texnologik loyihalarda ishlatiladi;
• .io — startup va texnik loyihalarda ko‘p uchraydi.

Domen zonasi sayt mavzusi, hududi yoki loyiha turini bildirishi mumkin.

Subdomain

Subdomain — asosiy domen oldidan qo‘shiladigan qo‘shimcha nom. U sayt yoki xizmatning alohida qismini ajratish uchun ishlatiladi.

Masalan:

• blog.example.com;
• api.example.com;
• admin.example.com;
• docs.example.com;
• cdn.example.com.

Subdomainlar orqali bitta asosiy domen ostida turli xizmatlarni yuritish mumkin. Masalan, api.example.com backend API uchun, admin.example.com boshqaruv paneli uchun ishlatilishi mumkin.

Domen va hosting farqi

Domen va hosting bir xil narsa emas.

• Domen — saytning internetdagi nomi;
• Hosting — sayt fayllari, backend va database joylashadigan server muhiti;
• DNS — domenni server IP manziliga bog‘laydigan tizim.

Masalan, example.com domen bo‘lsa, sayt fayllari alohida hosting serverida saqlanadi. Domen DNS orqali shu serverga ulanadi.

DNS recordlar

Domen ishlashi uchun DNS recordlar sozlanadi. DNS record domen yoki subdomain qaysi xizmatga bog‘lanishini belgilaydi.

Asosiy DNS record turlari:

• A record — domenni IPv4 manzilga bog‘laydi;
• AAAA record — domenni IPv6 manzilga bog‘laydi;
• CNAME record — bir domen yoki subdomainni boshqa domen nomiga yo‘naltiradi;
• MX record — email serverlarini ko‘rsatadi;
• TXT record — tasdiqlash, xavfsizlik va email sozlamalari uchun matnli ma’lumot saqlaydi;
• NS record — domen qaysi nameserverlar orqali boshqarilishini bildiradi.

Masalan, sayt serverga ulanishi uchun odatda A record ishlatiladi.

Domen ro‘yxatdan o‘tkazish

Domen maxsus registratorlar orqali ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Domen ro‘yxatdan o‘tkazilgach, ma’lum muddat davomida egasiga tegishli bo‘ladi.

Domen ro‘yxatdan o‘tkazishda odatda quyidagi ma’lumotlar bo‘ladi:

• domen nomi;
• domen zonasi;
• ro‘yxatdan o‘tgan sana;
• amal qilish muddati;
• registrator;
• nameserverlar;
• domen egasi ma’lumotlari.

Domen muddati tugasa va uzaytirilmasa, u qayta bo‘shashi yoki boshqa odam tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilishi mumkin.

Domen va email

Domen faqat sayt uchun emas, email manzillar uchun ham ishlatiladi. Masalan:

[email protected]

Bu yerda example.com domeni email manzilning asosiy qismi hisoblanadi.

Domen orqali email ishlashi uchun MX recordlar sozlanadi. MX recordlar qaysi server email qabul qilishini ko‘rsatadi.

Domen asosidagi email manzillar kompaniya, loyiha yoki tashkilot uchun rasmiy ko‘rinish beradi.

Domen xavfsizligi

Domen noto‘g‘ri sozlansa yoki boshqaruvga ruxsatsiz kirilsa, sayt boshqa serverga yo‘naltirilishi, email ishlamay qolishi yoki foydalanuvchilar soxta sahifaga tushib qolishi mumkin.

Domen xavfsizligida quyidagi tushunchalar muhim:

• registrar account;
• ikki bosqichli tasdiqlash;
• DNS recordlar;
• nameserverlar;
• SSL sertifikat;
• WHOIS privacy;
• domain lock;
• email verification;
• DNSSEC.

Domen boshqaruvi internetdagi loyiha infratuzilmasining muhim qismi hisoblanadi.

Dasturlashdagi o‘rni

Dasturlash va web loyihalarda domen foydalanuvchi ilovaga qulay manzil orqali kirishi uchun ishlatiladi. Backend, frontend, API, admin panel, documentation va CDN xizmatlari alohida domen yoki subdomainlar orqali ajratilishi mumkin.

Web loyihalarda domen quyidagi joylarda uchraydi:

• frontend sayt manzili;
• backend API manzili;
• admin panel;
• static fayllar manzili;
• webhook URL;
• callback URL;
• email domeni;
• SSL sozlamalari;
• CORS sozlamalari.

Masalan, frontend example.com da, backend API esa api.example.com da ishlashi mumkin.

Bog‘liq tushunchalar

DNS, IP, Hosting, Server, URL, HTTPS, SSL sertifikat, Subdomain, A record, CNAME record, MX record, Nameserver