MAN — shahar yoki yirik kampus miqyosida joylashgan bir nechta lokal tarmoqni bog‘laydigan tarmoq. Uning to‘liq nomi Metropolitan Area Network, ya’ni metropoliten hudud tarmog‘i hisoblanadi.
MAN hudud jihatidan LANdan kattaroq, WANdan esa odatda kichikroq bo‘ladi. Biroq tarmoq turlari qat’iy kilometr chegarasi bilan ajratilmaydi. Asosiy belgi — bir shahardagi alohida bino, kampus, filial yoki operator tugunlarining umumiy yuqori tezlikli infratuzilmaga ulanishidir.
MANning qo‘llanish sohasi
MAN quyidagi tizimlarda uchraydi:
- universitetning shahar bo‘ylab joylashgan kampuslari;
- bank yoki davlat tashkilotining bir shahardagi filiallari;
- internet provayderning shahar agregatsiya tarmog‘i;
- metro, transport va videokuzatuv infratuzilmasi;
- shahar Wi-Fi tarmog‘i;
- tibbiyot muassasalari o‘rtasidagi aloqa;
- ma’lumotlar markazi va ofis binolari orasidagi optik tarmoq;
- “aqlli shahar” sensor va boshqaruv tizimlari.
Bitta tashkilot o‘z optik liniyasini qurishi yoki telekommunikatsiya operatoridan Metro Ethernet xizmatini olishi mumkin.
Fizik infratuzilma
MANning asosiy fizik muhiti ko‘pincha optik tola hisoblanadi. Optik aloqa uzoq masofada yuqori tezlik beradi va elektromagnit shovqinga chidamli. Binolar orasidagi kabel yerosti kanalizatsiyasi, elektr ustunlari yoki mavjud transport infratuzilmasi bo‘ylab yotqizilishi mumkin.
Tarmoq quyidagi topologiyalarda quriladi:
- halqa — uzilish yuz bersa trafik qarama-qarshi yo‘nalishga o‘tishi mumkin;
- yulduz — barcha nuqta markaziy agregatsiya tuguniga ulanadi;
- mesh — muhim tugunlar orasida bir nechta mustaqil yo‘l mavjud;
- daraxt — access tugunlari agregatsiya qatlamlariga pog‘onali ulanadi.
Fizik zaxira faqat tarmoq qurilmasi bilan cheklanmaydi. Kabel yo‘nalishi, quvvat ta’minoti va operatorning kirish nuqtasi ham ajratilishi mumkin.
Metro Ethernet
Metro Ethernet shahar tarmog‘ida Ethernetga o‘xshash xizmat ko‘rsatadi. Mijoz binosidagi switch yoki router operator qurilmasiga ulanadi va bir nechta manzil o‘rtasida Layer 2 yoki Layer 3 aloqa oladi.
Operator xizmatni turli shaklda taqdim etishi mumkin:
| Xizmat modeli | Mazmuni |
|---|---|
| E-Line | Ikki nuqta orasidagi virtual Ethernet liniyasi |
| E-LAN | Bir nechta nuqta bitta umumiy Ethernet segmentida ishlaydi |
| E-Tree | Markaziy root nuqtalar filial leaf nuqtalar bilan aloqa qiladi |
| L3 VPN | Mijoz tarmoqlari operator routerlari orqali IP darajasida bog‘lanadi |
Layer 2 xizmatda mijoz VLAN, STP va routingni o‘zi boshqarishi mumkin. Layer 3 xizmatda esa operator mijoz prefikslarini marshrutlaydi.
VLAN va QinQ
Shahar tarmog‘ida ko‘plab mijozlar bir operator infratuzilmasidan foydalanadi. Oddiy VLAN IDlar yetarli bo‘lmasa, QinQ yoki 802.1ad orqali mijozning VLAN tegi tashqi operator tegi ichiga joylanadi.
Ichki teg mijoz tarmog‘iga, tashqi teg operator xizmatiga tegishli bo‘ladi. Shu orqali turli mijozlar bir xil VLAN IDdan foydalansa ham, trafik bir-biriga aralashmaydi.
MAN va IP marshrutlash
MAN faqat bitta katta Layer 2 segment ko‘rinishida qurilmaydi. Juda katta broadcast domen STP, broadcast va nosozlik ta’sirini kengaytiradi. Shu sababli zamonaviy shahar tarmoqlari ko‘pincha IP/MPLS yoki boshqa Layer 3 arxitekturaga tayangan holda segmentlanadi.
Operator ichida OSPF yoki IS-IS topologiyani tarqatishi, MPLS esa xizmat trafikini label orqali uzatishi mumkin. BGP mijoz VPNlari, internet prefikslari yoki EVPN xizmatlari uchun ishlatiladi.
Tezlik va xizmat darajasi
MAN kanalining tezligi 100 Mbit/s, 1 Gbit/s, 10 Gbit/s yoki undan yuqori bo‘lishi mumkin. Faqat port tezligi emas, operator kafolatlagan Committed Information Rate va burst shartlari ham muhim.
SLA hujjatida quyidagilar ko‘rsatilishi mumkin:
- yillik yoki oylik availability;
- paket yo‘qolishi;
- kechikish va jitter;
- nosozlikka javob berish vaqti;
- tiklash muddati;
- texnik yordam darajasi;
- rejalashtirilgan xizmat oynasi.
Ikki nuqta bir shaharda joylashgan bo‘lsa ham, trafik operator topologiyasida uzoq yo‘l bosishi mumkin. Shu sababli real RTT va marshrut o‘lchanadi.
Halqa himoyasi
Optik halqa MANda keng qo‘llanadi. Bir tomonlama kabel uzilsa, trafik ikkinchi yo‘nalishga buriladi. Himoya mexanizmi Ethernet Ring Protection Switching, MPLS Fast Reroute, routing protokoli yoki ishlab chiqaruvchiga xos texnologiya asosida ishlashi mumkin.
Tiklanish tezligi ovoz, video va boshqaruv tizimlari uchun muhim. Oddiy STP katta operator halqasida yetarlicha tez yoki boshqariladigan bo‘lmasligi mumkin.
MAN xavfsizligi
Operatorning mantiqiy ajratilgan xizmati trafikni boshqa mijozdan ajratishi mumkin, lekin bu har doim kriptografik shifrlash degani emas. Maxfiy ma’lumot uchun IPsec, MACsec yoki ilova darajasidagi TLS ishlatiladi.
Tashkilot tarmog‘ida quyidagilar nazorat qilinadi:
- filiallar orasidagi ruxsatlar;
- operator portidagi VLAN va trunk qoidalari;
- routing e’lonlari;
- boshqaruv interfeyslariga kirish;
- DDoS va broadcast cheklovlari;
- xizmat holati va loglar.
Boshqaruv modeli
MAN bitta tashkilotga tegishli yopiq infratuzilma yoki operator tomonidan taqdim etiladigan xizmat bo‘lishi mumkin. Xususiy tarmoqda optik liniya, switch, router va monitoring tizimini tashkilotning o‘zi boshqaradi. Operator xizmatida esa mijoz odatda xizmat chegarasigacha bo‘lgan qurilmaga ega bo‘ladi, magistral va agregatsiya qismi operator nazoratida qoladi.
Bu chegara nosozlikni tahlil qilishda muhim. Mijoz qurilmasidagi port, optik signal va lokal routing tashkilot tomonidan tekshiriladi; operator tarmog‘idagi yo‘l, transport labeli yoki agregatsiya tuguni esa provayder monitoringi orqali aniqlanadi. Demarkatsiya nuqtasi va javobgarlik doirasi shartnomada ko‘rsatiladi.
MAN, LAN va WAN
| Tarmoq turi | Odatdagi hudud | Boshqaruv xususiyati |
|---|---|---|
| LAN | Bino yoki yaqin kampus | Ko‘pincha tashkilotning o‘zi boshqaradi |
| MAN | Shahar yoki yirik kampus | Tashkilot yoki shahar operatori boshqaradi |
| WAN | Viloyat, mamlakat yoki qit’a | Bir nechta operator qatnashishi mumkin |
Bu ajratish tushunchani izohlash uchun ishlatiladi. Amaliy tarmoqda texnologiya va boshqaruv modeli geografik nomdan muhimroq bo‘lishi mumkin.
Bog‘liq tushunchalar
LAN, WAN, Metro Ethernet, Optik tola, MPLS, VLAN, QinQ, Ring topology, SLA, Aggregation network