WAN — katta geografik hudud bo‘ylab joylashgan tarmoqlarni o‘zaro bog‘laydigan keng hududli tarmoq. Uning to‘liq nomi Wide Area Network hisoblanadi.
WAN bir shahardagi filiallardan tortib, mamlakatlar va qit’alar orasidagi tarmoqlargacha bo‘lgan masofani qamrab olishi mumkin. Internet eng yirik WAN sifatida qaraladi, ammo tashkilotning ichki filiallar tarmog‘i ham alohida WAN bo‘lishi mumkin.
WANning vazifasi
Lokal tarmoq odatda bitta bino yoki kampus ichida tashkil qilinadi. Tashkilotning ofislari, ma’lumotlar markazlari, bulut xizmatlari va masofaviy foydalanuvchilari turli joyda bo‘lsa, ular orasida WAN aloqa talab qilinadi.
WAN orqali quyidagi resurslar bog‘lanadi:
- filial LANlari;
- markaziy ma’lumotlar markazi;
- bulutdagi virtual tarmoqlar;
- internet provayder tarmoqlari;
- uzoqdagi ishlab chiqarish obyekti;
- mobil yoki sun’iy yo‘ldosh orqali ulangan nuqtalar;
- masofaviy xodimlar.
WAN kanalining bir qismi ko‘pincha telekommunikatsiya operatoriga tegishli bo‘ladi. Shu sababli tashkilot kanalning barcha router va fizik liniyalarini bevosita boshqarmasligi mumkin.
WAN ulanish turlari
| Ulanish turi | Xususiyati | Odatdagi qo‘llanishi |
|---|---|---|
| Dedicated line | Ikki nuqta orasida ajratilgan doimiy kanal | Muhim filial va data center |
| MPLS VPN | Operator tarmog‘ida mantiqiy xususiy marshrutlash | Ko‘p filialli korxona |
| Internet VPN | Ommaviy internet ustida shifrlangan tunnel | Tejamkor site-to-site aloqa |
| SD-WAN | Bir nechta kanalni markaziy siyosat bilan boshqaradi | Internet, MPLS va LTE ni birlashtirish |
| Mobil aloqa | LTE yoki 5G orqali ulanish | Asosiy yoki zaxira kanal |
| Sun’iy yo‘ldosh | Yer usti infratuzilmasi cheklangan hududlar | Uzoq va chekka obyektlar |
| Broadband internet | Oddiy provayder kanali | Kichik filial va masofaviy ofis |
Har bir ulanish turi tezlik, kechikish, narx, mavjudlik va xavfsizlik bo‘yicha farq qiladi.
Marshrutlash
WANning asosiy vazifasi faqat fizik aloqa berish emas, uzoq tarmoqlar orasida IP paketlarni to‘g‘ri yo‘naltirishdir. Kichik tarmoqda statik marshrutlar yetarli bo‘lishi mumkin. Ko‘p filialli tizimda esa dinamik marshrutlash protokollari ishlatiladi.
- OSPF yoki IS-IS tashkilot ichidagi routerlar orasida ishlashi mumkin.
- BGP provayderlar va avtonom tizimlar orasida marshrut almashadi.
- MPLS L3VPNda mijoz marshrutlari PE routerlar orasida BGP orqali tashilishi mumkin.
- SD-WAN ilova va kanal holatiga qarab yo‘l tanlashi mumkin.
Qaytish yo‘li ham to‘g‘ri bo‘lishi kerak. Paket bir kanal orqali borib, boshqa kanaldan qaytishi texnik jihatdan mumkin, ammo stateful firewall yoki NAT asimmetrik routingni qabul qilmasligi mumkin.
Bandwidth va throughput
Bandwidth kanalning nazariy yoki shartnomadagi o‘tkazuvchanligini bildiradi. Throughput esa real uzatilgan foydali ma’lumot tezligidir.
Masalan, 100 Mbit/s WAN kanalida real fayl uzatish tezligi quyidagi omillar sabab pastroq bo‘lishi mumkin:
- protokol sarlavhalari;
- paket yo‘qotilishi;
- TCP window va round-trip time;
- shifrlash qurilmasi quvvati;
- boshqa foydalanuvchilar trafiki;
- operator policing qoidasi;
- server yoki disk tezligi.
Uzoq masofada TCP throughput faqat kanal tezligiga emas, RTT va yo‘qolishga ham kuchli bog‘liq bo‘ladi.
Kechikish, jitter va paket yo‘qolishi
WAN sifati bir nechta ko‘rsatkich bilan baholanadi.
| Ko‘rsatkich | Mazmuni |
|---|---|
| Latency | Paketning manbadan qabul qiluvchiga yetish vaqti |
| RTT | Paket borib, javob qaytishiga ketgan umumiy vaqt |
| Jitter | Ketma-ket paketlar kechikishining o‘zgarishi |
| Packet loss | Yetib bormagan paketlar ulushi |
| Availability | Kanal ishlagan vaqtning umumiy vaqtga nisbati |
Ovoz va videokonferensiya jitter hamda paket yo‘qolishiga sezgir. Backup yoki katta fayl ko‘chirish esa ko‘proq bandwidth talab qiladi. QoS siyosati muhim trafikni navbatlarda ustuvor qiladi, ammo mavjud bo‘lmagan bandwidthni yaratmaydi.
Zaxira kanal
Bitta provayder yoki bitta fizik kabelga tayanish WAN uzilish xavfini oshiradi. Muhim nuqtalarda ikki provayder, turli kabel yo‘nalishi yoki mobil zaxira kanal ishlatiladi.
Zaxiraning haqiqiy bo‘lishi uchun faqat ikkita router yetarli emas. Ikkala liniya bitta yerosti quvuridan o‘tsa yoki bir xil operator tuguniga ulangan bo‘lsa, bitta hodisa ikkisini ham uzishi mumkin. Fizik marshrut, elektr manbai va operator infratuzilmasi ham ajratiladi.
Failover statik route metric, dinamik routing, IP SLA, BFD yoki SD-WAN health check orqali boshqarilishi mumkin. Asosiy kanal tiklanganda trafikning qayta o‘tishi ham barqaror bajarilishi kerak.
MPLS va internet VPN
MPLS VPN operatorning boshqariladigan tarmog‘ida filiallarni mantiqiy ajratadi. QoS va SLA imkoniyatlari aniq bo‘lishi mumkin. Biroq MPLSning o‘zi trafikni odatda end-to-end shifrlamaydi.
Internet VPN esa arzonroq va keng mavjud internet kanallaridan foydalanadi. IPsec yoki boshqa tunnel protokoli paketni shifrlaydi. Uning sifati internet yo‘liga va provayderlar orasidagi almashinuvga bog‘liq.
Ko‘p tashkilotlar ikkala yondashuvni birga ishlatadi: muhim trafik MPLS orqali, umumiy internet va zaxira trafik broadband kanal orqali uzatiladi.
SD-WAN
SD-WAN filial routerlarini markaziy boshqarish va bir nechta kanal ustida siyosat asosida trafik uzatish texnologiyasi. Qurilma kanalning kechikishi, jitteri va yo‘qolishini o‘lchab, ma’lum ilova uchun eng mos yo‘lni tanlashi mumkin.
Masalan, ovoz trafiki past jitterli MPLS kanaliga, katta yangilanish fayllari esa internet kanaliga yuborilishi mumkin. Asosiy kanal sifati yomonlashsa, trafik uzilishdan oldin boshqa yo‘lga ko‘chiriladi.
WAN xavfsizligi
Operator kanali yoki xususiy marshrut trafik avtomatik ravishda maxfiy degani emas. Maxfiy ma’lumotlar uchun IPsec, TLS yoki boshqa kriptografik himoya ishlatiladi.
WAN chegarasida quyidagilar nazorat qilinadi:
- firewall siyosati;
- tunnel autentifikatsiyasi;
- routing e’lonlarini filtrlash;
- DDoS himoyasi;
- boshqaruv interfeyslariga kirish;
- log va NetFlow ma’lumotlari;
- provayder SLA va hodisa eskalatsiyasi.
WAN monitoringi
Monitoring faqat “kanal up yoki down” holatini ko‘rsatmasligi kerak. Interface xatolari, bandwidth, latency, jitter, loss, route o‘zgarishi va tunnel holati kuzatiladi. Filialdan markaziy servergacha sintetik testlar haqiqiy foydalanuvchi yo‘lini o‘lchashga yordam beradi.
Traceroute, ping, SNMP, flow yozuvlari va router loglari WANdagi muammo tashkilot ichidami, provayderdami yoki qabul qiluvchi xizmatdami ekanini ajratish uchun birgalikda ishlatiladi.
Bog‘liq tushunchalar
LAN, MAN, Router, MPLS, VPN, SD-WAN, BGP, OSPF, Bandwidth, Latency, Jitter, Packet loss, SLA, Failover