SAN

SAN — serverlarga tarmoq orqali block-level storage taqdim etadigan maxsus storage infratuzilmasi. Uning to‘liq nomi Storage Area Network hisoblanadi.

SAN orqali server remote storage’ni lokal diskka o‘xshash block device sifatida ko‘radi. Server ushbu qurilmada partition, filesystem, database volume yoki virtual mashina datastore yaratadi.

SAN data center, virtualizatsiya, database va yuqori mavjudlik talab qilinadigan tizimlarda ishlatiladi.

Block-level storage

SAN fayl emas, bloklar bilan ishlaydi.

Storage array serverga LUN taqdim etadi.

Server nuqtai nazaridan:

/dev/sdb

yoki boshqa block device paydo bo‘ladi.

Fayl tizimini serverning o‘zi yaratadi.

Bu NASdan asosiy farq: NAS tayyor katalog va fayllarni SMB yoki NFS orqali beradi.

Asosiy qismlar

SAN infratuzilmasi:

• storage array;
• controller;
• disk yoki SSD pool;
• SAN switch;
• host bus adapter;
• cabling;
• management system;
• server multipath driver

qismlaridan iborat bo‘lishi mumkin.

Fibre Channel

Fibre Channel SAN uchun yaratilgan yuqori ishonchli transport texnologiyasi.

U Ethernetdan alohida fabric ishlatishi mumkin.

Xususiyatlari:

• past latency;
• losslessga yaqin boshqariladigan fabric;
• yuqori throughput;
• zoning;
• multipath;
• enterprise storage integratsiyasi.

Fibre Channel optik yoki mis kabeldan foydalanishi mumkin.

WWN

Fibre Channel qurilmalar World Wide Name bilan aniqlanadi.

Turlari:

• WWNN — node;
• WWPN — port.

WWPN zoning va LUN maskingda ishlatiladi.

U MAC addressga o‘xshash noyob identifikator, ammo boshqa protocol oilasiga tegishli.

Fibre Channel fabric

SAN switchlar host va storage portlarini fabric ichida bog‘laydi.

Redundancy uchun odatda ikki mustaqil fabric quriladi:

Fabric A
Fabric B

Server va storage har ikkala fabricga alohida port bilan ulanadi.

Bitta switch, kabel yoki HBA nosozligi xizmatni to‘xtatmasligi kerak.

iSCSI

iSCSI SCSI commandlarni TCP/IP tarmog‘i orqali uzatadi.

Terminlar:

• initiator — server tomoni;
• target — storage tomoni;
• LUN — taqdim etilgan block volume.

iSCSI oddiy Ethernet infratuzilmasidan foydalanishi mumkin.

Management va storage trafiklarini VLAN, physical network yoki QoS bilan ajratish mumkin.

IQN

iSCSI endpoint iSCSI Qualified Name bilan aniqlanadi.

Misol shakli:

iqn.2026-07.uz.example:server01

IQN target ACL va authenticationda ishlatiladi.

FCoE

Fibre Channel over Ethernet Fibre Channel frame’larini Ethernet fabric orqali tashiydi.

U Data Center Bridging kabi lossless Ethernet xususiyatlarini talab qilishi mumkin.

FCoE oddiy routed IP tarmoq emas va implementatsiyasi data center dizayniga bog‘liq.

LUN

Logical Unit Number storage pooldan serverga ajratilgan mantiqiy block qurilma.

LUN xususiyatlari:

• capacity;
• RAID yoki storage pool;
• thin yoki thick provisioning;
• snapshot;
• replication;
• QoS;
• host mapping.

Bir LUNni bir nechta serverga berish faqat cluster-aware filesystem yoki application bilan xavfsiz.

LUN masking

Storage array qaysi initiator qaysi LUNni ko‘rishini cheklaydi.

Bu LUN masking deb ataladi.

Noto‘g‘ri mapping boshqa serverning diskini ko‘rsatishi va filesystem buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.

Zoning

Fibre Channel switchda qaysi portlar o‘zaro aloqa qilishi zoning bilan belgilanadi.

Keng tarqalgan yondashuv:

• single initiator;
• single target yoki kichik target guruh.

Zoning fabric darajasidagi ko‘rinuvchanlikni, LUN masking esa storage darajasidagi volume ruxsatini boshqaradi.

Multipathing

Server bitta LUNga bir nechta yo‘l orqali ulanadi.

Multipath driver:

• yo‘llarni aniqlaydi;
• bitta mantiqiy device yaratadi;
• failover qiladi;
• load balancing qilishi mumkin;
• path health’ni tekshiradi.

Multipath sozlanmasa, bir LUN OSda bir necha alohida disk bo‘lib ko‘rinishi mumkin.

Active-active va active-passive

Storage controller arxitekturasi:

• active-active;
• active-passive;
• asymmetric active-active

bo‘lishi mumkin.

ALUA orqali server qaysi path optimized yoki non-optimized ekanini biladi.

Noto‘g‘ri path policy performance’ni pasaytirishi mumkin.

Thin provisioning

LUN logical hajmi fizik storage’dan katta ko‘rsatilishi mumkin.

Fizik joy data yozilganda ajratiladi.

Afzalligi — storage’dan samarali foydalanish.

Xavfi — pool to‘lsa bir nechta server bir vaqtda write error olishi mumkin.

Free space alert va capacity reja zarur.

Snapshot va clone

Storage array block-level snapshot yaratishi mumkin.

Qo‘llanishlar:

• backup;
• test clone;
• tez recovery;
• database copy;
• VM clone.

Application consistency uchun filesystem freeze, database quiesce yoki agent kerak bo‘lishi mumkin.

Crash-consistent snapshot har doim transaction-consistent emas.

Replication

SAN arraylar data’ni boshqa arrayga ko‘chirishi mumkin.

Synchronous

Write ikkala site’da tasdiqlangandan keyin yakunlanadi.

Past RPO, lekin latency va masofa cheklovi bor.

Asynchronous

Write avval local arrayda tugaydi, keyin remote tomonga yuboriladi.

Masofa katta bo‘lishi mumkin, ammo so‘nggi data qismi yo‘qolishi ehtimoli bor.

Performance

SAN performance ko‘rsatkichlari:

• IOPS;
• throughput;
• latency;
• queue depth;
• cache hit;
• backend disk latency;
• front-end port utilization.

Faqat port bandwidthiga qarab storage tezligi baholanmaydi.

Cache

Storage controller read va write cache ishlatishi mumkin.

Write-back cache power lossdan himoyalangan bo‘lishi kerak:

• battery;
• capacitor;
• non-volatile memory;
• mirrored controller cache.

Cache policy noto‘g‘ri bo‘lsa data integrity xavfi yuz beradi.

High availability

Enterprise SAN:

• dual controller;
• dual power;
• dual fabric;
• multipath;
• hot spare;
• redundant management;
• replication

bilan loyihalanadi.

Redundancy mavjud bo‘lsa ham firmware update va failover sinovi talab qilinadi.

SAN va NAS farqi

Jihat	SAN	NAS
Storage turi	Block-level	File-level
Client ko‘radi	Disk yoki LUN	Fayl va katalog
Protokol	FC, iSCSI, FCoE	SMB, NFS
Filesystem	Server boshqaradi	NAS boshqaradi
Qo‘llanish	Database, VM, cluster	File sharing, backup

Xavfsizlik

SAN himoyasi:

• zoning;
• LUN masking;
• CHAP iSCSI uchun;
• alohida management network;
• role-based access;
• firmware update;
• audit;
• encryption at rest va in transit;
• physical security.

Storage management interfeysi umumiy foydalanuvchi tarmog‘iga ochilmaydi.

Diagnostika

SAN muammosida:

• HBA yoki NIC;
• switch port;
• zoning;
• target port;
• LUN masking;
• multipath;
• path state;
• queue depth;
• controller;
• latency;
• thin pool;
• event log

tekshiriladi.

Server diskni ko‘rib, lekin filesystem ochilmasa, block access bilan filesystem holati alohida tahlil qilinadi.

Bog‘liq tushunchalar

Block storage, Fibre Channel, iSCSI, LUN, Zoning, LUN masking, Multipathing, Storage array, NAS, Replication