C Kirish

Bu qo’llanma — C dasturlash tili bo’yicha to’liq amaliy yo’lboshchi. Men, Farrukh Sherkulov, siz bilan birga barcha zamonaviy tillarning “onasi” hisoblangan bu tilni poydevoridan o’rganamiz. C — operatsion tizimlar, drayverlar, mikrokontrollerlar va yuqori unumdorlik talab qiladigan tizimlarning tili. Linux yadrosi ham aynan C’da yozilgan.

C — 1972-yilda Dennis Ritchie tomonidan yaratilgan, kompilyatsiya qilinadigan, protsedurali, past darajali imkoniyatlarga ega dasturlash tili. U mashinaga yaqin, tez va xotira ustidan to’liq nazorat beradi.

Nega C o’rganish kerak?

C — “past darajali” til: u xotira, ko’rsatkichlar va apparatga bevosita ishlash imkonini beradi. Bu kuch, ayni paytda mas’uliyat demakdir — hech narsa avtomatik boshqarilmaydi, hammasini dasturchi nazorat qiladi. Aynan shuning uchun C’ni o’rgangan kishi kompyuter qanday ishlashini chuqur tushunadi. Ko’plab zamonaviy tillar (C++, Java, Python) C’dan kelib chiqqan.

C kompilyatsiya qilinadigan til: kod mashina tiliga o’giriladi va bevosita protsessorda ishlaydi. Bu uni juda tez qiladi.

Birinchi dastur

An’anaviy birinchi dastur quyidagicha ko’rinadi:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Salom, UzbekDevs!\n");
    return 0;
}

Salom, UzbekDevs!

Bu kichik dasturda muhim tushunchalar bor. #include <stdio.h> — standart kirish/chiqarish kutubxonasini ulaydi (printf shu yerda). int main(void) — dasturning boshlanish nuqtasi. printf — ekranga matn chiqaradi, \n — yangi qator. return 0 — dastur muvaffaqiyatli tugaganini bildiradi.

Kompilyatsiya jarayoni

C kodi ikki bosqichda ishlaydi: kompilyatsiya va ijro. gcc kompilyatori bilan salom.c faylini yig’amiz:

gcc salom.c -o salom
./salom

Salom, UzbekDevs!

gcc salom.c -o salom kodni salom bajariluvchi fayliga aylantirdi, ./salom esa uni ishga tushirdi. C’da xato bo’lsa, kompilyator uni oldindan ushlaydi — dastur hatto ishga tushmaydi.

printf bilan chiqarish

printf — C’ning asosiy chiqarish funksiyasi. U format belgilari bilan turli qiymatlarni chiqaradi:

#include <stdio.h>

int main(void) {
    int yosh = 26;
    printf("Yosh: %d\n", yosh);
    printf("Ism: %s\n", "Master Sherkulov");
    return 0;
}

Yosh: 26
Ism: Master Sherkulov

%d — butun son o’rniga, %s — matn o’rniga qo’yiladi. Format belgilarini keyingi darslarda batafsil ko’rib chiqamiz.

Xulosa

Kirish qismida C nima ekanini, uning past darajali kuchini, birinchi dasturning tuzilishini, kompilyatsiya jarayonini va printf ni ko’rib chiqdik. C — kompyuter ishlashini tushunishning kalitidir. Keyingi darsda C’ni kompyuterga o’rnatib, ishchi muhitni sozlashga o’tamiz.