DHCP — tarmoqqa ulangan qurilmalarga IP manzil va boshqa tarmoq parametrlarini avtomatik taqsimlaydigan protokol. Uning to‘liq nomi Dynamic Host Configuration Protocol, ya’ni dinamik xost konfiguratsiyasi protokoli hisoblanadi.
Kompyuter, telefon, printer yoki server tarmoqda ishlashi uchun faqat IP manzilning o‘zi yetarli emas. Qurilma subnet maska, default gateway va DNS server manzillarini ham bilishi kerak. Bu qiymatlarni har bir qurilmaga qo‘lda kiritish mumkin, ammo katta tarmoqda bunday usul ko‘p vaqt oladi va xatolar sonini oshiradi. DHCP ushbu jarayonni markazlashtiradi hamda qurilmaga kerakli parametrlarni avtomatik beradi.
Vazifasi
DHCPning asosiy vazifasi tarmoqqa yangi ulangan qurilmani qisqa vaqt ichida ishlashga tayyor holatga keltirishdir. Qurilma foydalanuvchi aralashuvisiz tarmoq konfiguratsiyasini oladi va boshqa qurilmalar yoki internet bilan aloqa boshlaydi.
DHCP orqali quyidagi ma’lumotlar uzatilishi mumkin:
- IP manzil;
- subnet maska;
- default gateway;
- DNS server manzillari;
- domen nomi yoki qidiruv domeni;
- NTP server manzili;
- tarmoqdan yuklash serveri;
- IP manzilning ijara muddati;
- ayrim maxsus qurilmalar uchun qo‘shimcha parametrlar.
Barcha tarmoqlarda ushbu parametrlarning hammasi berilishi shart emas. DHCP server faqat shu tarmoq uchun kerak bo‘lgan qiymatlarni yuboradi.
DHCP tarkibi
DHCP ishlashida bir nechta asosiy qism qatnashadi.
| Qism | Vazifasi |
|---|---|
| DHCP client | Tarmoq parametrlarini so‘raydigan qurilma yoki operatsion tizim |
| DHCP server | IP manzillar hovuzini boshqaradi va mijozlarga parametrlarni beradi |
| Address pool | Mijozlarga ajratilishi mumkin bo‘lgan IP manzillar oralig‘i |
| Lease | IP manzilning ma’lum qurilmaga qancha muddatga berilganini bildiradi |
| Reservation | Muayyan qurilmaga doim bir xil IP manzil ajratish qoidasi |
| DHCP relay | Boshqa subnetdagi mijoz so‘rovini DHCP serverga yetkazadi |
DHCP server alohida server dasturi, router, firewall yoki operatsion tizim xizmati ko‘rinishida ishlashi mumkin. Uy routerlarida DHCP server odatda qurilmaning o‘ziga o‘rnatilgan bo‘ladi. Korporativ tarmoqlarda esa bitta markaziy server bir nechta subnet va VLANlarga xizmat ko‘rsatishi mumkin.
DHCP ishlash jarayoni
Yangi qurilma tarmoqqa ulangan paytda hali o‘z IP manzilini va DHCP server manzilini bilmaydi. Shu sababli dastlabki xabarlar broadcast ko‘rinishida yuboriladi. IPv4 tarmog‘idagi odatiy jarayon to‘rtta asosiy bosqichdan iborat bo‘lib, ularning bosh harflari DORA qisqartmasini hosil qiladi.
DHCPDISCOVER → DHCPOFFER → DHCPREQUEST → DHCPACK
DHCPDISCOVER
Mijoz tarmoqda DHCP server mavjudligini aniqlash uchun DHCPDISCOVER xabarini yuboradi. Qurilmaning hali IP manzili bo‘lmagani sababli xabar manba sifatida 0.0.0.0, qabul qiluvchi sifatida esa 255.255.255.255 manzilidan foydalanishi mumkin.
DHCPOFFER
So‘rovni olgan DHCP server mijozga DHCPOFFER xabarini yuboradi. Unda taklif qilinayotgan IP manzil, subnet maska, gateway, DNS va ijara muddati kabi ma’lumotlar bo‘ladi. Tarmoqda bir nechta DHCP server mavjud bo‘lsa, mijoz bir nechta taklif olishi mumkin.
DHCPREQUEST
Mijoz tanlagan taklifini DHCPREQUEST xabari orqali bildiradi. Ushbu xabar boshqa DHCP serverlarga ham qaysi taklif qabul qilinganini anglatadi. Tanlanmagan serverlar o‘zlari taklif qilgan IP manzillarni yana bo‘sh hovuzga qaytaradi.
DHCPACK
Tanlangan server DHCPACK xabarini yuborib, IP manzil va tarmoq parametrlarini tasdiqlaydi. Mijoz ushbu ma’lumotlarni tarmoq interfeysiga qo‘llaydi va odatiy tarmoq aloqasini boshlaydi.
Agar server so‘rovni tasdiqlamasa, DHCPNAK xabari yuborilishi mumkin. Bu holat mijoz noto‘g‘ri subnetdagi eski manzildan foydalanishga uringanda yoki taklif qilingan manzil endi yaroqsiz bo‘lganda yuz beradi.
Ijara muddati
DHCP orqali berilgan IP manzil ko‘pincha qurilmaga doimiy biriktirilmaydi. U ma’lum vaqtga, ya’ni lease time asosida beriladi. Ijara muddati tugashidan oldin mijoz manzilni yangilashga harakat qiladi.
Ijara vaqtining taxminan yarmi o‘tganda mijoz avvalgi DHCP serverga DHCPREQUEST yuboradi. Server manzilni uzaytirsa, yangi lease muddati beriladi. Server javob bermasa, mijoz muddatning keyingi bosqichida boshqa DHCP serverlarga broadcast so‘rov yuborishi mumkin. Ijara butunlay tugasa, mijoz ushbu IP manzildan foydalanishni to‘xtatadi va yangi manzil olish jarayonini boshlaydi.
Qisqa ijara muddati mehmon Wi-Fi tarmoqlari kabi qurilmalar tez-tez almashadigan muhitda ishlatiladi. Uzoq ijara muddati esa doimiy ishchi kompyuterlar ko‘p bo‘lgan tarmoqda DHCP trafikini kamaytiradi.
IP manzil ajratish usullari
DHCP server IP manzilni turli tartibda ajratishi mumkin.
- Dinamik ajratish — server bo‘sh manzillar hovuzidan birini vaqtincha beradi. Eng keng tarqalgan usul shu hisoblanadi.
- Avtomatik ajratish — server qurilmaga manzil beradi va uni uzoq muddatli bog‘lash sifatida saqlashi mumkin.
- Rezervatsiya — qurilmaning MAC manzili yoki boshqa identifikatori asosida har safar bir xil IP manzil beriladi.
Rezervatsiya printer, kamera, access point yoki lokal server kabi manzili o‘zgarmasligi kerak bo‘lgan qurilmalarda ishlatiladi. Bunda IP manzil qurilmaning o‘zida statik yozilmaydi; markaziy nazorat DHCP serverda qoladi.
DHCP relay
DHCPDISCOVER broadcast xabari router orqali boshqa subnetga odatda o‘tmaydi. DHCP server boshqa VLAN yoki tarmoqda joylashgan bo‘lsa, router yoki Layer 3 switch DHCP relay vazifasini bajaradi.
Relay mijozning broadcast xabarini qabul qiladi, uni unicast ko‘rinishida DHCP serverga yuboradi va so‘rov qaysi subnetdan kelganini bildiradi. Server shu ma’lumot asosida mos IP hovuzini tanlaydi. Javob relayga qaytadi, relay esa uni mijozga yetkazadi.
Masalan, UzbekDevs tarmog‘ida xodimlar uchun VLAN 10, mehmonlar uchun VLAN 20 va qurilmalar uchun VLAN 30 mavjud bo‘lishi mumkin. Bitta markaziy DHCP server har bir VLAN uchun alohida IP hovuzni saqlaydi, relay esa so‘rovlarni tegishli subnet ma’lumoti bilan serverga uzatadi.
Portlar va transport protokoli
DHCP IPv4 tarmog‘ida UDP transport protokolidan foydalanadi.
UDP ulanish o‘rnatishni talab qilmaydi. Bu xususiyat hali to‘liq IP konfiguratsiyasiga ega bo‘lmagan mijoz uchun qulay. DHCP xabarlarining o‘zida transaction ID, mijoz identifikatori, taklif qilingan manzil va optionlar kabi maydonlar mavjud bo‘ladi.
DHCP optionlar
DHCP xabari tarkibidagi optionlar orqali qo‘shimcha konfiguratsiya uzatiladi. Har bir option ma’lum raqam va vazifaga ega.
| Option | Mazmuni |
|---|---|
| 1 | Subnet maska |
| 3 | Default gateway yoki router |
| 6 | DNS serverlar |
| 15 | Domen nomi |
| 42 | NTP serverlar |
| 51 | IP manzilning ijara muddati |
| 53 | DHCP xabar turi |
| 54 | DHCP server identifikatori |
Maxsus tarmoq qurilmalari va PXE orqali yuklanadigan kompyuterlar boshqa optionlardan ham foydalanishi mumkin.
DHCP va statik IP manzil
Statik IP manzil qurilmaning o‘zida yoki administrator tomonidan qo‘lda belgilanadi. DHCP manzil esa server tomonidan avtomatik beriladi. Ikkala usul bir tarmoqda birgalikda ishlashi mumkin, lekin ularning manzil oraliqlari to‘qnashmasligi kerak.
Masalan, 192.168.1.10–192.168.1.49 oralig‘i server va tarmoq qurilmalari uchun ajratilib, 192.168.1.50–192.168.1.200 oralig‘i DHCP hovuzi sifatida ishlatilishi mumkin. Aks holda DHCP server qo‘lda berilgan manzilni boshqa qurilmaga ajratib, IP manzil to‘qnashuviga sabab bo‘ladi.
DHCP xavfsizligi
Oddiy DHCP mijoz va serverning haqiqiyligini kuchli kriptografik usul bilan tekshirmaydi. Shu sababli lokal tarmoqqa ulangan soxta DHCP server qurilmalarga noto‘g‘ri gateway yoki DNS manzilini berishi mumkin. Natijada trafik begona qurilma orqali o‘tishi yoki foydalanuvchi soxta xizmatlarga yo‘naltirilishi ehtimoli paydo bo‘ladi.
Boshqariladigan switchlarda DHCP snooping mexanizmi ishonchli va ishonchsiz portlarni ajratadi. Faqat ishonchli portdan kelgan server javoblariga ruxsat beriladi. DHCP snooping jadvali keyinchalik Dynamic ARP Inspection va IP Source Guard kabi boshqa himoya mexanizmlarida ham ishlatilishi mumkin.
DHCPv6
IPv6 tarmoqlarida DHCPv6 ishlatiladi. U IPv4 DHCP bilan bir xil maqsadga xizmat qilsa ham, xabar turlari va ishlash tartibi farq qiladi. IPv6 qurilma manzilni SLAAC orqali mustaqil hosil qilishi, DHCPv6 orqali olishi yoki ikkala mexanizmdan birgalikda foydalanishi mumkin.
DHCPv6 odatda UDP 546-portni mijoz, UDP 547-portni server va relay uchun ishlatadi. Default gateway ma’lumoti DHCPv6 orqali emas, Router Advertisement xabarlari orqali olinadi.
Bog‘liq tushunchalar
IP manzil, Subnet maska, Default gateway, DNS, UDP, Broadcast, DHCP relay, VLAN, MAC address, DHCP snooping, SLAAC, DHCPv6