Java Operatorlar (Amallar)

Operatorlar (amallar) — qiymatlar ustida amal bajaradigan maxsus belgilar. Ular dasturning barcha hisob-kitobi va mantig’ining asosi. Java operatorlarni bir necha guruhga ajratadi: arifmetik, o’zlashtirish, solishtirish va mantiqiy. Ularni tizimli ko’rib chiqamiz.

Operator — bir yoki bir necha operand ustida ma’lum amalni bajaradigan belgi. Natijasi yangi qiymat bo’ladi.

Arifmetik operatorlar

Bular sonlar ustida matematik amal bajaradi:

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        int a = 15, b = 4;
        System.out.println(a + b);   // qo'shish
        System.out.println(a - b);   // ayirish
        System.out.println(a * b);   // ko'paytirish
        System.out.println(a / b);   // butun bo'lish
        System.out.println(a % b);   // qoldiq
    }
}

19
11
60
3
3

Diqqat: 15 / 4 natijasi 3 bo’ldi, chunki ikkala son ham int. Qoldiq operatori (%) bo’lishdan qolgan qismni beradi. % amaliyotda juda foydali — masalan, son juft yoki toq ekanini aniqlashda.

O’zlashtirish operatorlari

O’zlashtirish operatorlari o’zgaruvchiga qiymat beradi va amalni qisqartiradi:

Amalda:

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        int hisob = 100;
        hisob += 50;
        hisob++;
        System.out.println(hisob);
    }
}

151

++ va -- operatorlari ayniqsa sikllarda ko’p ishlatiladi.

Solishtirish operatorlari

Solishtirish operatorlari natijada boolean (true/false) qaytaradi:

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        int yosh = 26;
        System.out.println(yosh > 18);    // katta
        System.out.println(yosh == 30);   // teng
        System.out.println(yosh != 30);   // teng emas
    }
}

true
false
true

Diqqat: solishtirish uchun ikkita teng (==), o’zlashtirish uchun bitta teng (=) ishlatiladi. Muhim eslatma: matn (String) larni solishtirishda == emas, .equals() metodi ishlatiladi — bu keyingi darslarda ko’riladi.

Mantiqiy operatorlar

Bir necha shartni birlashtirish uchun && (VA), || (YOKI), ! (EMAS) ishlatiladi:

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        int yosh = 26;
        boolean faol = true;
        System.out.println(yosh > 18 && faol);   // ikkalasi ham rost
        System.out.println(yosh > 30 || faol);   // kamida bittasi rost
        System.out.println(!faol);               // teskarisiga
    }
}

true
true
false

&& — barchasi rost bo’lsagina rost; || — kamida bittasi rost bo’lsa rost; ! — teskarisiga o’giradi.

Xulosa

Bu bo’limda arifmetik, o’zlashtirish (+=, ++), solishtirish (==, >) va mantiqiy (&&, ||, !) operatorlarni ko’rib chiqdik. Muhim eslatma: matnlarni .equals() bilan solishtiring. Keyingi darsda mantiqiy (Boolean) qiymatlarga chuqurroq kirib boramiz.