C++ Operatorlar

Operatorlar — qiymatlar ustida amal bajaradigan maxsus belgilar. Ular dasturning barcha hisob-kitobi va mantig’ining asosi. C++ operatorlarni bir necha guruhga ajratadi: arifmetik, o’zlashtirish, solishtirish, mantiqiy va boshqalar. Ularni tizimli o’rganib chiqamiz.

Operator — bir yoki bir necha operand (qiymat) ustida ma’lum amalni bajaradigan belgi. Operatorning natijasi yangi qiymat bo’ladi.

Arifmetik operatorlar

Bular sonlar ustida matematik amal bajaradi:

#include <iostream>
using namespace std;

int main() {
    int a = 15, b = 4;
    cout << a + b << endl;   // qo'shish
    cout << a - b << endl;   // ayirish
    cout << a * b << endl;   // ko'paytirish
    cout << a / b << endl;   // butun bo'lish
    cout << a % b << endl;   // qoldiq
    return 0;
}

19
11
60
3
3

Diqqat: 15 / 4 natijasi 3 bo’ldi, chunki ikkala son ham int. Qoldiq operatori (%) esa bo’lishdan qolgan qismni beradi (15 = 4*3 + 3). % amaliyotda juda foydali — masalan, son juft yoki toq ekanini aniqlashda.

O’zlashtirish operatorlari

O’zlashtirish operatorlari o’zgaruvchiga qiymat beradi va ko’pincha amalni qisqartiradi:

Amalda:

#include <iostream>
using namespace std;

int main() {
    int hisob = 100;
    hisob += 50;   // hisob = hisob + 50
    hisob++;       // bittaga oshdi
    cout << hisob << endl;
    return 0;
}

151

++ va -- operatorlari C++’da juda ko’p ishlatiladi, ayniqsa sikllarda. Til nomidagi “++” ham aynan shu operatorga ishora — C tilining “bir pog’ona yuqorisi”.

Solishtirish operatorlari

Solishtirish operatorlari natijada bool (true/false) qaytaradi:

#include <iostream>
using namespace std;

int main() {
    int yosh = 26;
    cout << (yosh > 18) << endl;    // katta
    cout << (yosh == 30) << endl;   // teng
    cout << (yosh != 30) << endl;   // teng emas
    return 0;
}

1
0
1

Natijalar 1 (rost) va 0 (yolg’on) bo’lib chiqdi. Diqqat: solishtirish uchun ikkita teng (==), o’zlashtirish uchun bitta teng (=) ishlatiladi — bu ikkovini adashtirish boshlovchilarning eng ko’p uchraydigan xatosi.

Mantiqiy operatorlar

Bir necha shartni birlashtirish uchun && (VA), || (YOKI), ! (EMAS) ishlatiladi:

#include <iostream>
using namespace std;

int main() {
    int yosh = 26;
    bool faol = true;
    cout << (yosh > 18 && faol) << endl;   // ikkalasi ham rost
    cout << (yosh > 30 || faol) << endl;   // kamida bittasi rost
    cout << (!faol) << endl;               // teskarisiga
    return 0;
}

1
1
0

&& — barcha shartlar rost bo’lsagina rost; || — kamida bittasi rost bo’lsa rost; ! — qiymatni teskarisiga o’giradi. Bular murakkab shartlar qurishning poydevoridir.

Xulosa

Bu bo’limda arifmetik, o’zlashtirish (+=, ++), solishtirish (==, >) va mantiqiy (&&, ||, !) operatorlarni ko’rib chiqdik. Operatorlar — dasturning barcha amallari va qarorlarining quroli. Keyingi darsda satrlar — matn bilan ishlashga o’tamiz.