Bu qo’llanma — C++ dasturlash tili bo’yicha to’liq amaliy yo’lboshchi. Men, Farrukh Sherkulov, siz bilan birga tilni poydevoridan tortib obyektga yo’naltirilgan dasturlashgacha bosqichma-bosqich olib boraman. C++ — bugungi kunda tezlik va nazorat talab qiladigan hamma joyda: operatsion tizimlar, o’yin dvijoklari, ma’lumotlar bazasi mexanizmlari, moliyaviy tizimlarda ishlatiladi.
C++ — 1985-yilda Bjarne Stroustrup tomonidan C tilining kengaytmasi sifatida yaratilgan, kompilyatsiya qilinadigan, statik tipizatsiyalangan, ham protsedurali, ham obyektga yo’naltirilgan dasturlash tili. U yuqori darajali abstraksiyani past darajali xotira nazorati bilan birlashtiradi.
Nega C++ o’rganish kerak?
Python kabi tillar qulaylikni birinchi o’ringa qo’ysa, C++ tezlik va nazoratni beradi. Bu yerda siz xotira bilan bevosita ishlaysiz, har bir baytni boshqarasiz va natijada mashinaga eng yaqin, eng tez ishlaydigan kod yozasiz. Aynan shuning uchun raqobatbardosh dasturlash (competitive programming), o’yinlar va tizim dasturlarida C++ hukmron.
C++ kompilyatsiya qilinadigan til. Ya’ni sizning kodingiz avval maxsus dastur — kompilyator yordamida mashina tiliga o’giriladi, so’ng bajariladi. Bu Python’ning satrma-satr talqin qilinishidan tubdan farq qiladi va aynan shu bosqich tezlikni ta’minlaydi.
Birinchi dastur
An’anaviy birinchi qadam — ekranga xabar chiqarish. C++ dasturi qanday ko’rinishini ko’ramiz:
#include <iostream>
using namespace std;
int main() {
cout << "Salom, UzbekDevs!" << endl;
return 0;
}
Salom, UzbekDevs!
Bu kichik dasturda bir necha muhim tushuncha bor. #include <iostream> — kirish/chiqarish kutubxonasini ulaydi. int main() — har bir C++ dasturining boshlanish nuqtasi; ijro aynan shu yerdan boshlanadi. cout — ma’lumotni ekranga chiqaradi, return 0 esa dastur muvaffaqiyatli tugaganini bildiradi.
Kompilyatsiya jarayoni
C++ kodini ishga tushirish ikki bosqichdan iborat. Avval kompilyatsiya, so’ng ijro. Masalan, salom.cpp faylini g++ kompilyatori bilan quyidagicha yig’amiz:
g++ salom.cpp -o salom
./salom
Salom, UzbekDevs!
Birinchi buyruq kodni salom nomli bajariluvchi faylga aylantirdi, ikkinchisi esa uni ishga tushirdi. Bu jarayonni yaxshi tushunib olish muhim: Python’dan farqli o’laroq, C++’da xato bo’lsa, dastur hatto ishga tushmaydi — kompilyator uni oldindan ushlaydi. Bu qat’iylik boshda qiyin tuyulsa-da, ishonchli dastur yozishga o’rgatadi.
Xulosa
Kirish qismida C++ nima ekanini, uning tezlik va nazorat borasidagi ustunligini, birinchi dasturning tuzilishini va kompilyatsiya jarayonini ko’rib chiqdik. C++ — kuch va mas’uliyat tili: u sizga ko’p imkoniyat beradi, evaziga esa aniqlik talab qiladi. Keyingi darsda kompilyator va ishchi muhitni to’liq o’rnatishga o’tamiz.