Python O’zgaruvchi

O’zgaruvchi — dasturlashning eng bazaviy, ayni paytda eng muhim tushunchasi. O’zgaruvchini tushunmasdan turib biror jiddiy dastur yozib bo’lmaydi, chunki har qanday ma’lumot — foydalanuvchi ismi, mahsulot narxi, sahifa sarlavhasi — barchasi o’zgaruvchilarda saqlanadi.

O’zgaruvchi — xotiraning nomlangan qismi bo’lib, o’zida ma’lum bir qiymatni saqlaydi. Uning nomi va qiymati bo’ladi; nom orqali biz xotiradagi qiymatga murojaat qilamiz va uni istalgan payt o’zgartira olamiz.

Python’da o’zgaruvchi e’lon qilish

Ko’plab tillardan farqli o’laroq, Python’da o’zgaruvchining turini oldindan e’lon qilish shart emas. Siz shunchaki nom qo’yasiz va = orqali qiymat berasiz — Python turini qiymatga qarab o’zi aniqlaydi:

x = 5
ism = "Master Sherkulov"
print(x)
print(ism)

5
Master Sherkulov

Bu yerda = belgisi matematik “teng” emas, balki o’zlashtirish amali: o’ng tomondagi qiymatni chap tomondagi o’zgaruvchiga joylaydi. Shuning uchun uni “beshni x ga bersin” deb o’qing.

Qiymat va tur o’zgaruvchanligi

O’zgaruvchi — nomidan ma’lumki, o’zgaradi. Unga yangi qiymat bersangiz, eskisi butunlay yo’qoladi. Bundan tashqari, hatto tur ham o’zgarishi mumkin:

mahsulot = 100        # hozir bu son (int)
print(mahsulot)
mahsulot = "Telefon"  # endi bu matn (str), eski qiymat yo'qoldi
print(mahsulot)

100
Telefon

Bu Python’ning dinamik tipizatsiyasi deb ataladi va u tilni juda moslashuvchan qiladi. Biroq ehtiyot bo’ling: bitta o’zgaruvchida turlarni tez-tez almashtirish kodni chalkashtiradi.

Bir vaqtda bir necha o’zgaruvchi

Python bir satrda bir nechta o’zgaruvchiga qiymat berishga ruxsat beradi — bu kodni ixcham qiladi:

ism, yosh, shahar = "Farrux", 26, "Toshkent"
print(ism)
print(yosh)
print(shahar)

Farrux
26
Toshkent

Yoki bitta qiymatni bir nechta o’zgaruvchiga bir yo’la berish mumkin: a = b = c = 0. Ikkalasi ham amaliyotda tez-tez uchraydi.

O’zgaruvchi nomlash qoidalari

O’zgaruvchi nomi ixtiyoriy emas — Python’ning qat’iy qoidalari bor. Quyidagi jadval ularni yaqqol ko’rsatadi:

Yana bir muhim nuqta: Python nomlarda katta-kichik harfni farqlaydi. Ya’ni Ism, ism va ISM — bu uchta butunlay boshqa o’zgaruvchi:

ism = "kichik"
Ism = "Katta"
print(ism, Ism)

kichik Katta

Amaliyotda o’zgaruvchi nomini mazmunli qo’ying: x emas, foydalanuvchi_yoshi. Python jamoasining rasmiy uslubi (PEP 8) bo’yicha so’zlar pastki chiziq bilan ajratiladi (snake_case) — bu kodni birdaniga o’qishni osonlashtiradi.

Xulosa

O’zgaruvchi — bu ma’lumot saqlanadigan nomlangan idish. Python’da tur oldindan e’lon qilinmaydi, qiymat ham, tur ham o’zgarishi mumkin. Nomlar harf yoki pastki chiziqdan boshlanadi, katta-kichik harf farqlanadi. Keyingi darsda Python’dagi ma’lumot turlarini chuqurroq o’rganamiz.