O’tgan darsda Python bilan tanishdik, endi esa uni haqiqiy ish quroliga aylantiramiz — kompyuteringizga o’rnatamiz va birinchi dasturimizni to’liq ishga tushiramiz. Ko’pchilik aynan shu bosqichda adashadi: kod yozishni o’rgangan, lekin muhitni to’g’ri sozlamagani uchun soatlab ovora bo’ladi. Biz bunga yo’l qo’ymaymiz.
Interpretator o’rnatish — tizimingizga Python’ning bajaruvchi dasturini joylash jarayoni bo’lib, undan so’ng operatsion tizim
.pyfayllarni tushunadigan va ishga tushira oladigan bo’ladi.
Python o’rnatilganini tekshirish
Avvalo, ehtimol tizimingizda Python allaqachon bordir. Buni terminal (Windows’da CMD yoki PowerShell) orqali tekshiramiz:
python --version
Python 3.12.3
Agar shunga o’xshash versiya raqami chiqsa — tabriklaymiz, Python o’rnatilgan. Agar “command not found” yoki xato chiqsa, python.org saytidan eng so’nggi barqaror versiyani yuklab oling. Windows’da o’rnatish vaqtida “Add Python to PATH” katagiga belgi qo’yishni unutmang — aks holda terminal python buyrug’ini topa olmaydi.
Birinchi faylni yaratish va ishga tushirish
Kod yozish uchun matn muharriri kerak. Men VS Code’ni tavsiya qilaman — u bepul, yengil va Python bilan ajoyib ishlaydi. Endi ish papkasi ochib, salom.py nomli fayl yarating va ichiga quyidagini yozing:
ism = "Master Sherkulov"
print("Assalomu alaykum,", ism)
print("UzbekDevs jamoasiga xush kelibsiz!")
Faylni saqlab, o’sha papkada terminalni oching va ishga tushiring:
python salom.py
Assalomu alaykum, Master Sherkulov
UzbekDevs jamoasiga xush kelibsiz!
Mana shu — sizning birinchi mustaqil Python dasturingiz. Endi siz kodni faqat o’qibgina qolmay, uni o’z qo’lingiz bilan ishlata olasiz.
pip — paketlar menejeri
Python’ning eng kuchli tomonlaridan biri — tayyor kutubxonalarning ulkan ekotizimi. Ularni o’rnatish uchun pip vositasidan foydalaniladi. U Python bilan birga o’rnatiladi. Masalan, so’rovlar yuborish uchun mashhur requests kutubxonasini o’rnatib ko’ramiz:
pip install requests
Collecting requests
Successfully installed requests-2.32.3
Aynan shu mexanizm orqali Django, ma’lumotlar bazasi drayverlari va boshqa yuzlab kutubxonalar o’rnatiladi. Har bir loyiha uchun kerakli paketlar odatda requirements.txt faylida ro’yxat qilinadi.
Virtual muhit haqida qisqacha
Professional dasturchi har bir loyihani alohida virtual muhitda saqlaydi. Bu turli loyihalarning kutubxona versiyalari bir-biriga xalaqit bermasligini ta’minlaydi:
python -m venv muhit
Bu buyruq muhit nomli papka yaratadi. Uni faollashtirgach (Linux/Mac’da source muhit/bin/activate, Windows’da muhit\Scripts\activate), o’rnatgan har bir paket faqat shu loyihaga tegishli bo’ladi. Hozir buni yodda saqlashning o’zi kifoya — amaliyotda loyiha qurganimizda batafsil qaytamiz.
Xulosa
Bu darsda biz Python’ni o’rnatdik, versiyani tekshirdik, birinchi mustaqil .py faylni ishga tushirdik va pip hamda virtual muhit tushunchalari bilan tanishdik. Ishchi muhitingiz tayyor — endi haqiqiy dasturlashni boshlashimiz mumkin. Keyingi darsda izohlar (comment) mavzusiga o’tamiz, chunki toza kod aynan yaxshi izohdan boshlanadi.