Bu qo’llanma — Python dasturlash tili bo’yicha to’liq amaliy yo’lboshchi. Men, Farrukh Sherkulov, siz bilan birga tilni poydevoridan tortib amaliy loyihagacha bosqichma-bosqich olib boraman. Bu birinchi bo’limni yengil-yelpi kirish deb qaramang: aynan shu yerda til haqidagi to’g’ri tasavvur shakllanadi, keyingi hamma narsa esa shu tasavvur ustiga quriladi.
Python — 1991-yilda Gvido van Rossum tomonidan yaratilgan, yuqori darajali, dinamik tipizatsiyalangan, interpretatsiya qilinadigan umumiy maqsadli dasturlash tili. Uning falsafasi kodning o’qilishi va soddaligini birinchi o’ringa qo’yadi.
Nega aynan Python?
Ko’pchilik dasturlashni murakkab sintaksisdan qo’rqib boshlamaydi. Python esa aynan shu to’siqni oladi: siz o’ylagan fikringizni deyarli tabiiy tildagidek yozasiz. Boshqa tillarda o’nlab qator kod talab qiladigan vazifa bu yerda bir-ikki qatorga sig’adi. Aynan shuning uchun Python bugungi kunda sun’iy intellekt, ma’lumotlar tahlili, veb-dasturlash (masalan, Instagram va Spotify kabi xizmatlar ham Python’da yozilgan) va avtomatlashtirishda yetakchi o’rinda turadi.
Keling, an’anaviy birinchi qadamni tashlaymiz — ekranga xabar chiqaramiz:
print("Salom, UzbekDevs! Men Python o'rganyapman")
Salom, UzbekDevs! Men Python o'rganyapman
Bir qatorgina, biroq bu yerda muhim tafsilot yashiringan. print — bu funksiya, qavs ichidagi narsa esa unga uzatilayotgan argument. Python bu buyruqni yuqoridan pastga, qatorma-qator o’qiydi va darhol bajaradi. Kompilyatsiya bosqichi yo’q — kodni yozdingiz, ishga tushirdingiz, natijani ko’rdingiz.
Interpretator va bajarilish tartibi
Python interpretator yordamida ishlaydi. Bu shuni anglatadiki, sizning .py faylingizni satrma-satr o’qib, har bir satrni darhol mashina uchun tushunarli amalga aylantiradi. Quyidagi misolda tartib yaqqol ko’rinadi:
print("Birinchi qator")
print("Ikkinchi qator")
print("Uchinchi qator")
Birinchi qator
Ikkinchi qator
Uchinchi qator
Natija tasodifiy emas — u aynan yozilgan tartibda chiqadi. Bu oddiy haqiqatni yodda tuting: Python uchun tartib muhim. Keyinchalik o’zgaruvchilar va funksiyalar bilan ishlaganda, “nega bu o’zgaruvchi hali aniqlanmagan” degan xatolarning aksariyati aynan tartibni unutgani uchun kelib chiqadi.
Indentatsiya — Python’ning o’ziga xosligi
Boshqa tillarda kod bloklari jingalak qavslar bilan ajratiladi. Python’da esa bu vazifani bo’sh joy (indentatsiya) bajaradi. Ya’ni chekinish — bu bezak emas, balki sintaksisning ajralmas qismi:
if 5 > 3:
print("Beshdan katta")
print("Bu blok ichida")
print("Bu blokdan tashqarida")
Beshdan katta
Bu blok ichida
Bu blokdan tashqarida
E’tibor bering: birinchi ikki print chapdan to’rt probel bilan chekingan — ular if blokiga tegishli. Uchinchisi esa chekinmagan, shuning uchun shartdan qat’i nazar doim bajariladi. Bu qoidani hozir puxta o’zlashtirsangiz, kelajakda katta loyihalarda kodingiz o’qiladigan va toza bo’ladi.
Xulosa
Birinchi darsda biz Python nima ekanini, u qanday ishlashini va uchta tamoyilni ko’rib chiqdik: kodni yuqoridan pastga o’qiydi, tartib muhim, indentatsiya sintaksisning bir qismi. Keyingi darsda Python’ni kompyuteringizga o’rnatib, ishchi muhitni sozlaymiz — chinakam dasturchi kabi. Tayyor bo’ling!